04

کارکردهای دینی در رسانه سنتی و مدرن

کارکردهای دینی در رسانه سنتی و مدرن

مجله پگاه حوزه (ویژه حوزه های دینی)  9 بهمن 1387 - شماره 57

با بررسی و مطالعات رسانه های جمعی می توان اذعان کرد، امروزه هیچ رسانه ای جایگزین ندارد و هر یک فضای خاصی از سپهر رسانه ای ملی یا جهانی را اشغال کرده اند. از این رو می توان گفت، وسایل ارتباط جمعی از طرفی رقیب یکدیگرند(1) و از سپهر رسانه ای سهم بیشتری می خواهند و از طرف دیگر مکمل یکدیگرند، چون بعضی، کارکردهای خاص دارند یا حداقل کارکردی بر جسته تر نسبت به رسانه های دیگر دارند.(2)

بر اساس مبنای ذکر شده و البته در حوزه پیام های دینی، کارکردهای اصلی هر یک از رسانه های سنتی(مجالس عزاداری و مداحی) و مدرن (تلویزیون) را متناسب با فرهنگ نامه تولید صدا و سیما که «پیش فرض همگرایی رسانه های سنتی و مدرن در آن ملحوظ شده است جهت تجزیه و تحلیل. مورد توجه و نظر قرار می دهیم.

1- کارکرد ارشاد:

انتقال و انتشار نظام ارزشی جامعه، ترغیب پیام گیران به مشارکت در روند توسعه فرهنگی و ملی و زمینه سازی رفتار پیام گیران بر مبنای باورها و اعتقادات جامعه.(3)

انگیزش احساسات معنوی مخاطبان و ترغیب آنها بر مبنای باورهای دینی، محور این کارکرد است. تأثیر عاطفی بر مخاطبان و ترغیب و تهییج روانی آنان نیازمند شرایط روانی ویژه ای است که به نظر می رسد با ارتباطات مستقیم شخصی و صمیمانه امکان تحقق بیشتری داشته باشد، چنانچه تاریخ رسانه های دینی ایران، غیر از مدارس دینی، نشان از کار کرد ارشاد به عنوان کارکرد اصلی آنها می دهد و حتی علی رغم استفاده زیاد از این کارکرد در رسانه های ارتباط جمعی، مشاهده می شود که بیشتر محتوا و شکل ارائه پیام انعکاس همان چیزی است که در ارتباطات سنتی اتفاق می افتد.(4)

یکی از شیوه هایی که قرآن جهت تعالیم دینی بکار می برد شیوه عرفانی، قلبی و درونی است اگر آیات مربوط به بعد عرفانی، انسانی را بشماریم بیش از سیصد آیه می باشد که با اشکال و گونه های مختلف مطرح شده است . از جمله این آیات، آیات «قرب»است مثلا وقتی خداوند(جل جلاله) در قرآن می فرماید: « ... نَحن أقرب اِلیهِ مِن حبل الورید»(5) یعنی من از رگهای گردنتان به انسان نزدیک ترم، یعنی همان طور اگر این رگ بریده شود،

انسان می میرد، اگر رابطه هم با خدا قطع شود، انسانیت انسان از بین می رود. در ادعیه و روایات از این لحن نمونه ها بسیار است. اصلأ سبک و لحن گویش دعاها این گونه است . دعای ابو حمزه ثمالی، دعای کمیل، عرفه، ندبه و ... نوعاً مبتنی بر رابطه های عاطفی، احساسی، مستقیم و رو دررو با خداست مثلا جمله «یا جلیس الذکرین» درست مثل این است که خدا در کنار شخص نشسته است .

از آنجایی که انسان دارای دو بعد عقلی و احساسی است، شیوه احساسی، به بعد عاطفی و درونی انسان پاسخ می دهد که اکثر انسانها با این روش بهتر اقناع می شوند؛ به این دلیل قرآن تاکید و توجه اش به این بعد انسان بیشتر می باشد.(6)

بدین دلیل برنامه های موفق و جذاب تلویزیونی در باب دین بایستی بیشتر بر دین عینیت یافته متکی باشند، دین در مراسم و شعائر دینی عینیت می یابد . دین در معماری دینی، شمایل نگاری دینی و مانند آنها به صحنه واقعیت پا می گذارد، بدین ترتیب برای برنامه های دینی باید به جنبه های عینیت یافته آن اندیشید، برنامه های مشتمل بر:

الف. مراسم و شعائر دینی در سراسر کشور (تعزیه، عزاداری عاشورا، قالی شویان و ...)

ب. مساجد ایران

ج. امامزاده های ایران

د. شمایل نگاری دینی(پرده خوانی) و مانند آنها که جنبه تصویری و مستند گونگی بیشتری دارند و (تبلیغ مستقیم به شمار نمی روند) می توانند موفق باشند.(7)

با توجه به حضور گسترده رسانه های جمعی باز میل و گرایش به برنامه های رسانه سنتی (مجالس عزاداری و مداحی) و حضور فراوان، به ویژه نسل جوان با توجه به تحقیقات اشاره شده در فصل چهارم در مراسمات و تکایای مذهبی امام حسین (و اصحاب او توجه به این موضوع می باشد.

برنامه های مناسبتی دینی تلویزیون با رویکرد ارشادی از دو وجهه شکل و محتوا قابل تأمل و بررسی می باشد.

الف- شکل

از نظر شکل و جای گرفتن این برنامه ها در قالب تلویزیونی که یک رسانه امروزی است چند مسئله وجود دارد:

1. این برنامه ها با توجه به پخش آنها از تلویزیون عمدتأ رادیویی اند. مشخصه عمده برنامه رادیویی تکیه بر گفتار و خطابه است . هنگامی که خطابه محور باشد دیدن چهره گوینده(بالاخص) اگر یک نفر باشد و چندان از هنر نمایشگری برخوردار نباشد چندان بر محتوا افزاید یا در تأثیرگذاری نقش زیادی بازی نمی کند. فرهنگ شفاهی مردم ایران موءید این نکته است.(8)

در حالی که تلویزیون به عنوان یکی از رسانه های ارتباط جمعی از این حیث دارای ویژگی هایی است. در تلویزیون داد و ستدهای فکری ناگزیر تحت تأثیر ویژگی ابزارهای بصری قرار می گیرد. به عبارت دیگر تبادل افکار در بیان تلویزیونی بیشتر در قالب تصاویر متحرک انجام می شود. نه به مدد حروف و کلمات.(9) انتخاب شکل مناسب برای جذب مخاطبان و افزایش تأثیر پیام عاملی مهم به شمار می آید. برنامه های دینی نه تنها از شکل سخنرانی بیش از سایر اشکال برای ارائه محتوای خود استفاده کرده اند. بلکه در نمونه های مورد بررسی با کارکرد آموزشی و ارشادی نیز تنها به این شکل برنامه بسنده شده است.(10)

2. این برنامه ها مستقیما تبلیغی هستند . به این معنا که بیننده به سادگی حس می کند که گوینده یا برنامه بنای القای مطالب خاصی را دارند. تبلیغات عمدتأ مستقیم است که در رسانه های امروزی دل چسب نیست.

3. در این برنامه ها، سازندگان برنامه اغلب در مورد روش ارائه آن چندان به تأمل نمی نشینند. همچنین مخاطبان نیز از حیث روش ارائه مطالب بدانان تفکیک نمی شوند.(11) حضور رسانه های سنتی دینی در تلویزیون باید به معنای استفاده از مزایای رسانه های سنتی در کنار قابلیت های رسانه ای نوین باشد که در این زمینه ایجاد ترکیبی مناسب از قابلیتها و به ویژه بهره گیری از شکلهای برنامه ای جذاب تر مانند:فیلم، مسابقه، نقاشی متحرک می تواند به کارگیری مطلوب آن قابلیت ها را فراهم سازد(12).

ب- محتوا

1. از نظر محتوا بسیاری از برنامه های مذکور در چهارچوب رادیویی ارائه می شوند(13).

بهره گیری از شیوه های مستقیم در انتقال آموزش معارف دینی عادی دیرینه در ارتباطات دینی ایران به شمار می آید.حال این که دستاوردهای جدید در حوزه های روانشناسی و آموزش بر استفاده از روشهای غیر مستقیم و رواج آن تأکید دارند.در تحلیل محتوای برنامه های برگزیده دینی حاکی از تجربه ای نسبتا مطلوب در ارائه غیر مستقیم معارف دینی است.

2. پایگاه فرهنگی پیام آفرینان برنامه های دینی از تنوع مطلوبی برخوردار است و اقشار مختلفی از جمله روحانیون، دانشگاهیان و هنرمندان در ارائه محتوای پیام در برجسته ترین برنامه های دینی تلویزیون مشارکت داشته اند.اما این پیام آفرینی در اغلب برنامه های مورد بررسی به صورت انحصاری صورت پذیرفته است. از این رو می توان برای ارتقاء سطح کیفی محتوای برنامه ها از مشارکت افراد از پایگاه های مختلف فرهنگی در تهیه و ارائه برنامه ها استفاده کرد.

3. در هر یک از برنامه های دینی مورد بررسی، تعادل مطلوبی برای ارائه انواع معارف مختلف دینی وجود ندارد.اگر چه در مجموع محتوای ارائه شده توسط این برنامه ها نوعی تعادل نسبی پدید آمده است. با توجه به این که نگاه همه جانبه و همبسته به معارف اسلام، اصلی انکارناپذیر به شمار می آید. باید در هر یک از برنامه های دینی به ویژه در برنامه های که به موضوع خاصی از معارف اسلامی اختصاص نیافته انواع مقوله های محتوایی ارائه گردند.(14)

به نظر برخی از دانشمندان نظیر کارل مارکس، نوپر باخ یا (به صورت تفکیک شده) دورکهایم و مارکس وبر، دین می تواند (در برخی شرایط) نقش منفی نیز در جامعه داشته باشد. یعنی تحت شرایطی، مذهب می تواند در برخی از شئون اجتماعی کارکرد منفی هم داشته باشد، اما در آنگونه موارد دارندگان نقش های هدایت مذهبی مردم، نقش های خود را درست ایفا نمی کنند.(15)

در نهایت، اینکه برنامه های تلویزیونی دینی با ساخت خطابی و بدون مشارکت مخاطبان بهتر است کوتاه و قابل تکرار بوده و از جذابیت بصری برخوردار باشد.

نتایج بدست آمده از بررسی فعالیت های مذهبی و رویکرد مردم به رسانه های سنتی حاکی از این است که در (97/6 درصد) خانواده ها حداقل یکی از فعالیت های مذهبی توسط فردی از اعضاء خانواده انجام می شود که تأکیدی بر دینداری و علاقمندی جامعه به مباحث دینی و عبادی است که در این بین فعالیت های حضور در مجالس عزاداری و مداحی بیشترین درصد را به خود اختصاص داده است . همچنین یافته های پژوهش مربوط به بهره مندی مردم از رسانه مدرن در مورد برنامه های مناسبتی بیان کننده این است که غالب مردم حداقل یکی از ویژه برنامه های مناسبتی سیمای جمهوری اسلامی ایران را تماشا کرده اند و عده ای نیز بی تفاوت یا واکنش منفی نشان داده اند. که در همین راستا با توجه به وجود مخاطبان متعدد؛ بایستی به مقدار واکنش منفی افراد توجه کرد و از آن غافل نشد. در مورد واکنش مثبت مخاطبان به برنامه های دینی نبایستی صرفا به گرایشات مثبت و ویژگی های مطلوب برنامه های تولید شده بسنده کرد بلکه می توان اذعان کرد انگیزه دینی بینندگان این برنامه را می توان از مهم ترین عوامل این توجه به شمار آورد.

1. کارکرد اطلاعاتی

نظارت کامل بر رویدادهای ایران و دیگر کشورها و جهان و انعکاس آنها به پیام گیران به منظور ارتقاء آگاهی ها، اطلاعات و خبری.(16)

آنچه در این کارکرد حائز اهمیت است تازگی و نو بودن اطلاعات و وقایع دینی می باشد. در واقع هر رسانه ارتباط جمعی که بتواند مخاطبان را در مدت زمان کمتری به اطلاعات برساند دارای مزیت بیشتری خواهد بود.

وسایل ارتباط جمعی (تلویزیون) با توجه به ویژگی هایی مانند سرعت فوق العاده، مداومت و وسعت حوزه تحت پوشش و انتشار، قابلیت بیشتری از رسانه های سنتی دینی در این کارکرد دارا هستند.تلویزیون به عنوان پر مخاطب ترین رسانه در حوزه اطلاع رسانی باید از این مزیت کارکردی خود بهره گیرد و یک رابطه همگرا و نقش ویژه در اطلاع رسانی ایفا نماید.(17)

2. کارکرد آموزشی

اشاعه میراث فرهنگی جهان و اقلیمی و کمک به رشد و توسعه نظام آموزش و پرورش و گسترش هنرها و علوم و فنون در راستای اعتلای دانش و معرفت افراد جامعه.(18) این کارکرد را می توان از دو دیدگاه مورد توجه و نظر قرار داد:

1. دیدگاه اول که آموزش را محدود به نظام های آموزش رسمی و تدریس مدرسه ای دروس می نماید و آن را اینگونه بیان می کند: در یک فرایند خاص یا گروهی از فرآیندها که متضمن تهیه و تدارک عمومی تجارب یادگیری یا انتقال معارف و معلومات در مکان های خاص مانند مدرسه، دانشگاه ها، حوزه های علمیه و... با روش ها و شیوه ای خاص و به شکل رسمی می باشد.(19) در این دیدگاه مسئله آموزش از سه حیطه شناختی، عاطفی (نگرش)و عملی (روانی-حرکتی)عمدتا ناظر به حیطه شناختی است که در ارتباط با نظام آموزش و پرورش کشور قرار دارد. کارکرد آموزشی از این دیدگاه فرایندی است که برای موفقیت خود نیاز به عواملی نظیر ارتباطات چهره به چهره، بهره گیری از تمام کیفیت های حسی و... دارد. این ویژگی ها در نظام ارتباطات سنتی دینی وجود دارد و رسانه های مدرن (تلویزیون) فاقد آن هستند. همچنین سهولتی که در انتقال مفاهیم غیر دینی به مخاطب وجود دارد، در مفاهیم دینی کمتر است.(20)

2. دیدگاه دوم: آموزش را اعم از قالب های مدرسه ای و دارای محتوای فراگیر و شامل فرهنگ عمومی جامعه می داند و آن را به این صورت تعریف می کند « آموزش فرایند ارتباطی هدفمندی است که طی آن به نوعی تفاهم و اشتراک اطلاعات، نگرش ها یا اعمال، میان آموزش دهنده و فراگیر منجر خواهد شد.(21)

در این دیدگاه که آموزش بیشتر به صورت غیر مستقیم و ارائه پیامهای آموزشی در ضمن دیگر کارکردهاست، هماهنگی کاملی با وسایل ارتباط جمعی دارد. توانمندی بسیار بالای وسایل ارتباط جمعی در پرداختن به این نوع آموزش و توفیق چشمگیر آنها در تغییر بینش و نگرش مخاطبان منجر شده است که دانشمندان ارتباطات و تعلیم و تربیت، روز به روز و به نحو افزون تری به اهمیت دیدگاه دوم پی ببرند.

چنانچه برخی از جامعه شناسان برای مطبوعات، رادیو، تلویزیون و سینما نقش آموزش موازی «یا در آموزش دائمی» قائل شده اند.(22) که ایجاد شبکه آموزش در سیمای جمهوری اسلامی ایران از خواستگاه این دیدگاه می باشند.

در حال حاضر شیوه ای در آموزش دین رایج است با نام «شیوه عقلی فلسفی» نمونه های متعددی را می توان درباره این شیوه بیان کرد. مثلا اگر کتاب معارف را که مهم ترین کتاب تدریس دین در دانشگاه هاست نگاه کنیم نوعی آمیختگی فلسفه ملا صدرایی و حکمت متعالیه را با دین مشاهده می کنیم. شیوه عقلی و فلسفی عمدتا عهده دار سه چیز است:

1. تنظیم گزاره های دینی: یعنی این که فیلسوف یا متکلم، گزاره های دینی (آیات و روایات) را به اصطلاح، دسته بندی و تبویب کند. مثلا می گوید این خداشناسی و این هم آیات و روایاتش، این موضوع معاد و این هم آیات و روایات مربوط به آن و ..

2. تبیین گزاره های دینی: کار متکلم یا فیلسوف در تبیین گزاره های به طور خلاصه بیان معنی و تفسیر مفردات و برقراری نظام منطقی بین آنهاست . مثلا می گوید فلان تعداد از آیات، آیات خداشناسی است و روابط آنها این گونه است، یعنی بین آیات نسبت سنجی می کند.

3. پاسخ به شبهات: یعنی فیلسوف و متکلم بعد از تبیین گزاره های دینی، با توجه به سئوال های موجود، به استخراج پاسخ مناسب می پردازد و این یکی از اهداف مهم این روش است که در میان این سه رسالت، دفع شبهات موجود در هر عصر، کار ویژه روش فلسفی و کلامی است.

اگر دین با این شیوه، تبلیغ و تبیین می شود هدف این است که توجیه عقلانی شود. دوم اینکه شبهات موجود پاسخ داده شود. در این صورت آیا هدف می تواند تولید ایمان باشد؟ آیا هدف می تواند نماز شب خواندن باشد؟ مسلما خیر یعنی کارایی شیوه فلسفی و استدلالی و عقلانی تنها در همین حد است که آیات و روایات را دسته بندی و توجیه عقلانی کند و اگر شبهاتی باشد، پاسخ گوید. نکته مهم این که این شیوه مخاطبان خاصی دارد؛ نخبگان، عقلای قوم و کسانی که شبهات و دغدغه های مهم عقلانی و ذهنی دارند. اگر خوشبینانه نظر دهیم شاید از کل جمعیت کشور فقط یک میلیون نفر را بتوانیم مخاطب این و روش بدانیم. اکثر دانشجویان دغدغه ذهنی ندارند. همه خدا را قبول دارند، چه چیزی را می خواهیم اثبات کنیم؟ هم چنانکه وقتی در قرآن تأمل می کنیم پس بررسی همه آیات قرآن بیشتر از صد آیه را نمی توان در این راستا با بار استدلالی و تعقل ورزی یافت . این به ما نشان می دهد که این روش باید محدود باشد و نه به صورت عام، چرا که در این صورت مشکل پیدا می شود.(23)

به تعبیری «ما وقع لم یقصد و ما قصد لم یقع» آنچه واقع می شود قصد ما نبوده و آنچه قصد ما است محقق نمی شود. زیرا اصلا برد این روش بیش از این نیست.

4. کارکرد سرگرمی (تفریحی)

انبساط خاطر، ادخال سرور و شادی مقصودی است که در محور کارکرد سرگرمی است . آنچه مسلم است به این کارکرد بسیار مهم در رسانه های سنتی دینی توجه محدودی شده است. غیر از مراسم و اعیاد مذهبی رسانه های سنتی دینی از این کارکرد دور افتاده اند. وقتی ما قرآن را بررسی می کنیم، بیش از صد آیه قرآن به طور مستقیم به مسئله شادی و نشاط آفرینی اشاره نموده است.(24)

شادی و سرزندگی در حد معقول و منطقی، به گونه ای که انسان را از هدف آفرینش و مسیر بندگی غافل نسازد و به مستی و بی خبری و سستی در ادای وظایف و مسئولیت ها منجر نشود از امور ضروری و مهمی است که در روایات پیشوایان دین به آن توجه ویژه ای شده است.

در حدیثی از امیر مومنان ( آمده است:«السّرور یبسط النّفس و یثیر النّشاط، الغمّ یقبض النّفس و یطوی الانبساط» « شادی، انبساط خاطر و نشاط و سر زندگی می آورد.و غم گرفتگی خاطر و دلگیری».(25)

به منظور گسترش شادی و شادمانی و زدودن اندوه و افسردگی از جامعه اسلامی و ایمانی و ایجاد موج نشاط و خرمی در بین انسان ها، در روایات سفارش های فراوانی شده است، خوشحال کردن اصل ایمان و زدودن غم واندوه از چهره و قلب آنان، مورد تاکید شدید بزرگان دین بوده به گونه ای که پیامبر ( در حدیثی می فرماید: «من سرّ موءمنا فقد سرّنی، و من سرّنی فقد سرّ الله؛ هر که مومنی را شاد و مسرور کند، مرا شاد کرده و هر که مرا شاد کند، خداوند را شاد کرده است».(26) تفریح و سرگرمی ریشه در فطریات انسان دارد. زیرا جزئی از حیات انسان بوده است.

لبخند و شادی یکی از نیازهای زندگی انسان است. زندگی بی شادی و لبخند، زندگی دوزخی خواهد بود . حضرت علی(ع) می فرمایند: «الموءمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه» خوشرویی و لبخند و خوش سیمایی مومن و شادی او در چهره اش است.(27)

سرگرمی یک انگیزه دهنده بزرگ است. وقتی مردم سرگرم می شوند گوش می دهند. افزون بر این، سرگرم کننده بودن پیام به این معنی نیست که اگر پیامی سرگرم کننده بود، اطلاع دهنده و قانع کننده و آموزش دهنده نیست، در حقیقت مقوله های هدفهای ارتباطی مقوله هایی همگرا و متداخل اند. هر هدفی می تواند به طور مقدماتی حکم یک مقصد اولیه را داشته باشد تا برخی از هدفهای و یا تمامی هدفهای دیگر را در کاربردهای علمی به کارگیرد.(28)

یکی از شیوه های قرآن در ارائه پیام شیوه هنری است که بسیار فراوان در آن بکار رفته شده است. شیوه هنری می تواند اشکال مختلف داشته باشد. از جمله قصه و رمان که در قرآن بالغ بر هفتاد قصه ذکر شده که بیست و هفت قصه در مورد «قصص الانبیاء» است. حجم آیات این قصه ها حدود هزار و پانصد آیه است که بیان از توجه قرآن به قصه و داستان می باشد. اگر به آیات قصص قرآن نگاه کنیم، قریب به دو سوم آنها، آیات مکی است و خصوصیت بارز این آیات آن است که اعتقادی است، درست بر خلاف آیات مدنی که درباره احکام است. وقتی این دو مقدمه کنار همدیگر قرار می گیرد، نتیجه این می شود که قرآن بهترین قالب برای انتقال مفاهیم اعتقادی را قصه و رمان تشخیص داده است. (یعنی کارکرد سرگرمی) دلیل این کار این است که خدا خالق انسان است و بر همه ابعاد وجودی انسان علم و آگاهی و اشراف دارد. می داند آدم حس گر است و باید با قصه، داستان و پردازش هنری، او را جذب کرد. مثال اگر خواهی عفت پیدا کنی، قصه یوسف را بخوان، می خواهی نمونه توکل را ببینی، قصه ابراهیم(ع) را بخوان و ... (29).

از این شیوه رمان و قصه امروز دنیای غرب به خوبی استفاده کرده است و ما نتایج آن را می بینیم و این خیلی جالب است. غرب تا قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، فلسفه می گفت و اصلا مهم ترین کار غرب فیلسوفیدن و تفلسف بود. اما در نیمه دوم قرن بیستم حتی فلسفه هایش را به زبان رمان و قصه بیان کرده است. مثلا «راسل» بزرگترین فیلسوف اوایل این قرن است که هنرش در مقوله ادبیات و زبان رمان ها و قصه هایش تجلی کرده است.

ده ها فیلسوف به خصوص فیلسوفان اگزیستالیست، در این دو سه دهه اخیر به این سمت رو آورده اند که مسائل فلسفی و دینی را به سبک رمان و قصه پردازش کنند . به این جا هم اکتفا نمی کنند. بر این قصه ها و رمان ها فیلم می سازند. هفتاد درصد فیلم های هالیوود فیلم های دینی است فیلم های فلسفی و فکری است. مثل فیلم های آفرینش، حضرت نوح، ده فرمان و. ... به طور میانگین در هر هفته دو فیلم دینی، فکری، و فلسفی تولید می کند که نوعا به شکل رمان و قصه است و از پر فروش ترین فیلم های دنیاست . علت این است که فهمیده اند بهترین قالب قصه، رمان فیلمنامه و فیلم است به این اندازه

هم اکتفا نمی کنند، بلکه همان را برای بچه ها تبدیل به کارتون می کنند.(30)

اطلاعات موجود حاکی از آن است یکی از مشکلات رسانه های الکترونیکی دینی مربوط به کارکرد سرگرمی این رسانه هاست . هنوز دیوار میان دین و سرگرمی پا بر جاست. و حتی بعضی کارشناسان، دین را به واسطه الزام های تغییر ناپذیر و خصوصیات ارشادی آن ذاتا متعارض با سرگرمی می دانند و در مقابل عده ای نیز، روی آوردن دین به قالب های سرگرم کننده را سبب ساده سازی و سقوط معنوی آن می شمارند. این معضل زمانی تشدید می شود که بنا بر زعم بسیاری کارشناسان رسانه ای، مهم ترین کارکرد وسائل ارتباط جمعی را خصوصیات سرگرم کننده آن برای پرکردن ایام فراغت بدانیم تا باز جای دین در رسانه تنگ تر شود.(31)

با بررسی تعالیم دین اسلام، می توان گفت که دین، نگاهی متعالی به شادی دارد، زیرا نگاه دین به شادی و سرگرمی هدفمند است. چون هدف خلقت و کمال آن در الهی شدن همه چیز است و این امر در سایه کمال آدمی است و شادی نیز در همین راستا، باید با تعالی برسد، از نگاهی از نظر اسلام، بهترین شادی، شادی معنوی است.(32) جشن ها و بزرگداشت ها در اسلام از دیدگاه ارتباطی قابلیت انتقال مقدار بسیار از پیام دارند که باید به دقت اندازه گیری شوند تا بتوان از آن بهره موءثرتر و بهتری برد. مراد از این گونه مراسم مواردی مانند بزرگداشت تولد ائمه(ع) جشن مبعث، اعیاد غدیر و فطر و ... است تلویزیون با توجه به قابلیت هایش زمینه مساعد و مناسب تری برای این امر میسر می باشد.

2-6-6- توجه به علایق و خواسته های مخاطبان

یکی از مضامین مهم در مطالعات مربوط به ارتباط گر، این است که ارتباط گران درباره مخاطبان خود چه تصوری دارند. مک کوئیل (82-1962) اظهار می دارد که: بررسی رابطه ارتباط گر با مخاطب نشان می دهد که ارتباط گر باید مخاطب مورد نظر خود را بشناسد و رابطه اش را با او روشن کند.(33)

از این جهت برای دستیابی به جایگاه واقعی رسانه های سنتی و مدرن دینی در چارچوب همگرایی مجهز بودن به نگرش کلی از مخاطبان این رسانه ها امری بدیهی و ضروری است.

بررسی نسبت به اینکه چه چیزی مردم را به برنامه های دینی که آگاهی مذهبی ایجاد می کنند، جذب و چه چیز آنها را دور می کند، ماهیت واندازه مخاطبان این صنف از برنامه ها و مواد چیست؟ برنامه های دینی نسبت خاصی با طبقات اجتماعی برقرار می کند و به همین دلیل برخی طبقات با آن رابطه بیشتر و برخی دیگر رابطه کمتری دارند.(34)

نتایج به دست آمده از تحقیقات صورت گرفته درباره برنامه های مناسبتی دینی صدا و سیما که در فصل گذشته بیان شد در چهار کارکرد آموزشی، ارشادی، سرگرمی و اطلاع رسانی نشان می دهد برنامه های مناسبتی دینی تلویزیون با قالب و کارکرد سرگرمی و تفریحی با اختلاف زیاد نسبت به سایر کارکردها بیشتری مخاطبان را دارند هم چنین شرکت در فعالیت های مذهبی با رویکرد سرگرمی نسبت به رسانه مدرن از رتبه کمتری برخوردار است. که مهم ترین علت این میزان توجه را می توان در تناسب آن با نخستین انتظار و نیاز بینندگان و مخاطبان این رسانه ها یعنی سرگرمی و تفریحی جستجو کرد.از جمله مواردی که به درک غیر کارشناسانه از مخاطبان برنامه های مناسبتی دینی تلویزیون دامن می زند، امکان تصویر سازی کلیشه ای مخاطبان مذهبی تلویزیون بر اساس تصورات قبلی سازندگان از مشابه بودن مخاطبان تلویزیون مذهبی با مخاطبان رسانه های سنتی مثل منبر، مجالس عزاداری و مداحی است، در حالی که مخاطبان برنامه های مذهبی تلویزیون بنا به اقتضائات ذاتی تلویزیون نه الزاما چنین انطباقی با مخاطبین رسانه های سنتی دارند و نه چنین همسانی مطلوب است.

مخاطبان رسانه های سنتی دینی مثل مجالس عزاداری و مداحی افرادی با ماهیت و گرایشات مذهبی بوده، که تا حد زیادی دارای کنش های منطبق بر مذهب اند. تحقیقات صورت گرفته در این زمینه مخاطبان این نوع رسانه ها شامل گروه های مختلف سنی، جنسی، تحصیلی و گویش های مختلف می باشند به علت وجود خرده فرهنگ های مختلف در کشورمان توجه به آنها امری ضروری و لازم است و بایستی در راستای همگرایی بین این رسانه ها زمینه حضور آن آداب و فرهنگ های مختلف را در رسانه مهیا کرد.

مخاطبان برنامه های مناسبتی مذهبی در طیفی از صددرصد، تا حتی افراد غیر مذهبی را شامل می شود. در رسانه های سنتی دینی مخاطب با انگیزه های خاص دینی مثلا کسب ثواب به سوی این رسانه رفته و مقدماتی را فراهم می کند در حالی که در تلویزیون احتمال بهره برداری همگانی از آن بسیار می باشد. چیزی که نباید فراموش شود این است که ارتباطات مدرن و به ویژه برنامه های تلویزیون برای مخاطبان توده پیام رسانی

نمی کنند. افراد پیام های فرستاده شده را دریافت و گزینش می کنند. لذا با توجه به ماهیت یک طرفه رسانه های مدرن،ِ تلاش ارتباط گران برای آگاهی از مخاطبان و دست یابی به باز خورد برنامه های خود جهت بهره گیری از آن در تولیدات آینده امری واضح و بدیهی است.

بر اساس پژوهش های انجام شده، حدود(2/3) افراد جامعه ایران که از رسانه های مدرن (تلویزیون) استفاده می کنند، دارای علاقمندی بسیار به دین هستند و اغلب (1/3) باقیمانده نیز نسبت به آن بی علاقه نیستند. نکته جالب تر نبود رابطه میان بالا رفتن سطح تحصیلات و کاسته شدن از این علاقه است که ادعای اختصاص دینداری با اقشار با تحصیلات پایین را منتفی می سازد.(35) که این موضوع در تحقیقات صورت گرفته و ارائه شده در فصل گذشته به تفصیل بیان شد.

نکته ای که نباید فراموش گردد این است که مصرف کنندگان بالطبع به سوی رسانه هایی کشیده می شوند که بهتر بتوانند آنها را در دست یابی به محتواشان یاری کنند.(36) فرآیند تولید و پخش برنامه در نظام های رسانه ای جدید مبتنی بر اصل فعال بودن مخاطب است. بنابراین تهیه و پخش برنامه های مذهبی نیز بر این اصل استوار است که مخاطب گزینش گر فعالی است که بر مبنای علایق، خواسته ها و نیازها و مصالح خود برنامه ای را برای تماشا انتخاب کرده، یا از آن روی بر می گرداند. بنا بر این در پخش برنامه های نیایش و ادعیه نیز این واقعیت رخ می دهد، اما دو نکته مهم، شایان توجه ویژه ای است: اول اینکه عامل جذابیت نباید در تهیه و پخش این برنامه ها نادیده گرفته شود. البته برای جذابیت بخشی به چنین برنامه هایی، بی تردید تمهیدات رسانه ای، کارآمدی محدودی دارند و جذابیت این برنامه ها در ذات و روح آنها نهفته است. مراسم مذهبی ای که شور و هیجان چشمگیری داشته باشند، جذاب تر از مراسمی هستند که به صورت رسمی و کسل کننده برگزار می شوند. نکته دوم توجه به تنوع برنامه ها در یک شبکه (تنوع افقی) یا یک نظام رادیو و تلویزیونی (تنوع عمودی) است . بدین معنی که تنوع، گوناگونی و تنظیم جداول پخش برنامه ها و پیام آفرینان باید به گونه ای باشد که مخاطبان، آزادی عمل کافی برای انتخاب برنامه های مورد علاقه خود داشته باشند. اگر این اصل رعایت نشود و مخاطبان مجبور به انتخاب برنامه ای مغایر با علایق خود شوند، نتیجه آن روی گردانی از رسانه خواهد بود. با توجه به اینکه چنین برنامه ای، برنامه ای مذهبی باشد، ممکن است احساس خشم نسبت به نبود تنوع در برنامه ها و (پیام آفرینان) و نحوه تنظیم جداول پخش، به خود مذهب نیز تسری یابد و فرد به طور شرطی از تماشای برنامه های مذهبی در مواقع دیگر نیز روی گردان شود.(37)

آنچه بیان شد به معنای عدم انعکاس رسانه های سنتی دینی از طریق تلویزیون نیست. مراسم و مجالس سخنرانی مذهبی، مداحی و عزاداری و .... که اغلب در کارکرد آموزشی و ارشادی هستند می توانند بخشی از برنامه های تلویزیون مذهبی محسوب گردد و چه بسا در مواردی بسیار مفید و موءثر باشند و لیکن توجه به این نکته ضروری است که حرکت رسانه مدرن (تلویزیون) به سمت رسانه های سنتی دینی نباید او را به تریبون رسانه های سنتی تبدیل کند.

* مقاله حاضر از دبیرخانه دومین جشنواره هنر آسمانی به دفتر نشریه ارسال شده است.

پی نوشت ها:

1. خجسته، 1381، ص 60.

2. جعفری علی، جایگاه رادیو معارف در توسعه ارتباطات دینی جمهوری اسلامی ایران، تحلیل محتوای برنامه های شش ماه اول 1382 و بررسی سیاست ها، کارشناسی ارشد ارتباطات، دانشکده صدا و سیما، 1382، ص 182.

3. سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، «فرهنگنامه تولید»، تهران: انتشارات اداره کل روابط عمومی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص 53.

4. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1381، ص 87.

5. سوره ق، آیه 16.

6. فعالی محمد تقی، روشهای نوین تبلیغ دین، مجله رادیو، شماره دوازدهم، تهران: شهریور 1381، ص 12.

7. محمدی مجید، «دین و ارتباطات»، تهران: انتشارات کویر، 1382، ص 142.

8. همان، ص 137.

9. پستمن نیل، «زندگی در عیش مردن در خوشی»، مترجم: صادق طباطبایی، تهران، 1375، ص 71.

10. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1383، ص181.

11. محمدی مجید، «دین و ارتباطات»، تهران: انتشارات کویر، 1382، ص 138.

12. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1383، ص 181.

13. محمدی مجید، «دین و ارتباطات»، تهران: انتشارات کویر،، 1382، ص 138.

14. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1382، ص182.

15. رفیع پور فرامرز، «توسعه و تضاد» تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1379، ص 308.

16. سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، «فرهنگنامه تولید»، تهران: انتشارات اداره کل روابط عمومی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص 53.

17. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1382، ص 305.

18. سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، «فرهنگنامه تولید»، تهران: انتشارات اداره کل روابط عمومی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص 53.

19. شعاری نژاد، 1375، ص 409.

20. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1382، ص 31.

21. احدیان محمد، اصول و مقدمات تکنولوژی آموزشی، نشر و تبلیغ بشری، تهران 1374، ص 158.

22. معتمدنژاد کاظم، «وسایل ارتباط جمعی» انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، تهران 1379، ص 5.

23. فعالی پور فرامرز، «توسعه و تضاد» تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1381، ص 9-10.

24. بهشتی محمد، «تفریح از دیدگاه اسلام»، تهران 1380، ص 11.

25. محمد ری شهری محمد،«میزان الحکمه»، مترجم: حمید رضا شخی، چاپ دار الحدیث، چاپخانه ستاره، جلد پنجم، پائیز 1379، ص2449.

26. مجلسی محمد باقر، «بحار الانوار» بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ه ق، ص 188.

27. ری شهری، 1379، ص 206.

28. مولانا حمید، جریان بین المللی اطلاعات، گزارش تحلیل جهانی، ترجمه یونس شکر خواه، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه وزارت ارشاد، 1372، ص 160.

29. فعالی پور فرامرز، «توسعه و تضاد» تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1381، ص 13.

30. همان، ص 14.

31. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1382، ص 196.

32. حاجی ده آبادی، 1385، ص 29.

33. سون ویندال: سیگنایزر، بنو و اولسون، جین، «کاربرد نظریه های ارتباطات» ترجمه علیرضا دهقان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه 1376.

34. محمدی مجید، «دین و ارتباطات»، تهران: انتشارات کویر، 1382، ص .

35. باهنر ناصر، بررسی امکان آموزش دین از طریق وسایل ارتباط جمعی نوین: مورد تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری دانشگاه امام صادق (ع)، 1382، ص 197.

36. کراسیل آندرو، «درک رادیو» ترجمه معصومه عصام، تهران: مرکز تحقیق و توسعه صدرا 1381، ص 439.

37. رضایی بایندر محمد رضا، «مباحث نظری در گستره تلویزیون مذهبی»، اداره کل پژوهش های سیما، 1383، ص 21.

تعداد امتیازات: (0) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (182)
کد خبر: 4989
  • کارکردهای دینی در رسانه سنتی و مدرن

RSS comment feed نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

تنها کاربران ثبت نام کرده مجاز به ارسال نظر می باشند.
اين ماه: 68980                              ديروز: 2601                              امروز: 385

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت برای تبیان خراسان جنوبی (سال 2018) محفوظ می باشد.