04

رسانه هایی با گنبد و مناره

رسانه هایی با گنبد و مناره

مجله دیدار آشنا/ اردیبهشت 1388 - شماره 103 


رسانه در لغت به معنای «رساندن» یا انتقال دادن است و در معنای کلی نیز هر آنچه که چیزی را به ما برساند «رسانه» نامیده می شود.1

مثلاً اگر کارتون چوپان دروغ گو ساخته و از تلویزیون برای کودکان پخش شود، بدین ترتیب رسانه تلویزیون مفهوم «دروغ گویی بد است» را از طریق یک کارتون تلویزیونی به کودکان رسانده است. پس چون در تلویزیون خاصیت «رسانندگی» وجود دارد، به آن رسانه اطلاق می شود.

بدین ترتیب اگر بخواهیم براساس این تعریف، رسانه های موجود در جهان امروز را برشمریم، درمی یابیم که تعداد رسانه های موجود بسیار زیاد خواهد بود.

اگر خاطرتان باشد، در شماره های گذشته از رسانه هایی چون کتاب، روزنامه، تلویزیون و... سخن گفتیم.

حال با توجه به توضیحات گذشته می خواهیم به سراغ رسانه های دینی رفته و بررسی کنیم که اولاً رسانه های دینی کدامند و ثانیاً ملاک دینی بودن یک رسانه چیست؟

قبل از شرح و بسط این دو حوزه لازم است بگوییم که اصول و ارکان دینی، شأنی والاتر از این دارند که نام رسانه را بر آنها بنهیم، چراکه امروزه به وسایلی چون رادیو، تلویزیون و... که قابل قیاس با کتاب خدا یا مکان های مذهبی در دین اسلام نیستند، رسانه گفته می شود و اگر در این مقاله نام رسانه را به عنوان مثال بر مسجد اطلاق می کنیم، صرفاًَ از دید محدود علم ارتباطات است و به هیچ عنوان نمی تواند ابعاد گسترده آن را شرح دهد.

رسانه های دینی کدامند؟
شاید بتوان رسانه های دینی را این گونه برشمرد: قرآن، مسجد، حسینیه، تعزیه، منبر، خطابه، نماز جمعه، حج، نماز و... که برخی از آنان وجهه فردی را مد نظر دارد و برخی دیگر وجهه اجتماعی انسان را برای شرح ویژگی های هر کدام لازم است چندین مجلد کتاب در این مورد نگاشته شود، اما با توجه به محدودیتی که داریم، مجبوریم فقط به یک مورد آن اکتفا کنیم.

مسجد، رسانه دینی متمایز
پیامبر اکرم(ص) بعد از هجرت خود از مکه به مدینه اولین قدمی که برداشت، تشکیل دولت اسلامی بود. طبیعی است که برای ایجاد چنین دولتی، حتماً باید نهادی اجتماعی بنا شود که علاوه بر اینکه بتواند سیاست های جدید خویش را به مردم ابلاغ و به دنبال آن اجرا کند، بتواند نیروهای خود را برای رسیدن به هدف خود، هم از لحاظ نظامی و هم از لحاظ فکری و اعتقادی سازماندهی کند.

بنابراین، پیامبر اکرم(ص) مسجد را به عنوان نخستین پایگاه برای پرداختن به چنین اموری برگزید. از آن جایی که ما همگی می دانیم پیامبر اکرم(ص) در کارهایشان حتی اندکی اشتباه ندارند و از طرفی رفتار و کردارشان باید الگویی برای همه افراد در تمامی اعصار باشد، پس باید تبیین شود که مسجد دارای چه ویژگی هایی است.

1. ارتباط عمیق با مخاطبان
اصولاً تمامی وسایل ارتباط جمعی، به نوعی ارتباط غیر حضوری با مخاطبان خویش برقرار می سازند و این ارتباط غیر حضوری، علی رغم جذابیت های ظاهری فراوانش، حالت تصنعی دارد و فرق است بین کسی که با رایانه خود با فرد دیگری در آن سوی جهان ارتباط برقرار می کند تا آن کسی که ارتباطی چهره به چهره2 و احساسی انسانی از خود بروز می دهد، گرچه تنها به گفتن «سلام» اکتفا شود.

2. کرامت بخشیدن به مخاطب
در تمامی نظریه های ارتباطی، بدون استثنا، رسانه های جمعی وظیفه اطلاع رسانی و ارسال پیام را بر عهده داشته اند و این بدین معنی است که صاحبان قدرت که رسانه را در دست دارند، رفتار مردم را به وسیله رسانه به گونه ای کنترل می کنند که خود می خواهند که نتیجه آن حفظ سرمایه داری و مصرف کالای بیشتر است. در نتیجه، این امر سبب می شود که با دیدی ابزاری به انسان نگریسته شود، در حالی که رسانه اسلام به دنبال بهتر شدن و تعالی مخاطب خویش است و می خواهد مخاطبانش بهترین ها شوند (آداب مسجد از جمله چگونگی ورود، خروج، نشستن و برخاستن، آراستن خویش، خوشبو کردن، طهارت داشتن، نظافت و... ناظر برکرامت بخشیدن به کسانی است که با مسجد در تماس اند.)

3. نفوذ در قلوب و افکار
رسانه های جمعی اسلام به ویژه مسجد به این دلیل که ارتباط حضوری با مخاطبانش برقرار می کند، دارای بیشترین تأثیر بر مخاطبان خود است که این تفاوت را می توانید با مقایسه حالت خود قبل از ورود و بعد از خروج از مسجد احساس کنید، در حالی که رسانه ای چون سینما بدین شکل نیست و اگر هم احساسی به بینندگانش القا کند، اولاً ناپایدار، ثانیاً کاذب است.

4. پذیرفتن رسانه های دیگر
مسجد به عنوان پایگاه و رسانه ارتباطی بسیار پر اهمیت در اسلام این قابلیت را دارد که در هر زمان به روز شده و جواب گوی نیازهای جدید مخاطبانش باشد. به عنوان نمونه تعداد بی شماری از مساجد ایران دارای کتابخانه هستند یا در قسمت فرهنگی مسجد، رایانه، تلویزیون، نشریه، نوارهای صوتی و تصویری و ابزارهایی از این قبیل وجود دارد که به شکل های مختلف به مخاطبان خود (یعنی مؤمنان) اطلاع رسانی می کند.

افزون بر این شاهدیم مسجد مقوله هایی از جمله منبر، خطابه، تعزیه، هیئت های عزاداری و... را نیز در خود جای می دهد.

5. معیار برای تشخیص افراد
مسجد دائماً در هر سه وعده، پیام دینی خود را به مخاطبان می رساند و این بر اذهان مخاطبانش تأثیر خواهد گذاشت. از طرف دیگر تاریخ شاهد این مدعا است که اگر حاکمی ظالم بخواهد حکومتی غیر الهی داشته باشد، اولین کاری که می کند، مقابله با مسجد است یا مخاطبان مسجد که همان روحانیون، خطیبان، علمای اسلام یا مردم مؤمن هستند. بنابراین اگر حاکمی با مساجد یا مخاطبان رسانه مسجد به مقابله برخیزد، همین عاملی است برای نشان دادن چهره خود؛ چرا که مسجد دارای کاربری خاصی است که این کارکرد با گذشت زمان تغییر نخواهد کرد، در حالی که در رسانه تلویزیون چنین خاصیتی وجود ندارد. همان طور که امروزه می بینیم از این رسانه هم دشمنان اسلام استفاده می کنند و هم مسلمانان.

6. انحصار ناپذیر
هیچ قدرتی حق ندارد اختیار مسجد را با استفاده از قدرت در دست گیرد و گرداننده مساجد، خود مردم یا تشکل های مردمی هستند.

7. سهل الوصول ترین رسانه
استفاده از مسجد به گونه ای است که علاوه بر اینکه در دسترس همگان است و محدودیتی برای پذیرفتن مسلمانان ندارد، در عین حال هیچ هزینه ای بر استفاده کنندگانش تحمیل نکرده، حتی از آنان دستگیری مالی می کند و نکته جالب اینکه هزینه مسجد از طریق خود مردم تأمین می شود.3

ملاک دینی بودن یک رسانه چیست؟
رسانه های جمعی در بدو تأسیس خود، هدف خاصی را دنبال می کردند. به عنوان مثال وقتی محدوده کاربری فرستنده ها و گیرنده های رادیویی از حیطه نظامی وارد حیطه خبرپراکنی (پخش اخبار)، تبلیغات و... در فاصله جنگ های جهانی شد، شکل و نوع رادیو، صرف نظر از ظاهر آن تغییر نکرد و تا به امروز شاهد آن هستیم که از رادیو هم خبر دینی پخش می شود و هم خبری غیر از دین. هم تبلیغات پخش می شود و هم قرآن؛ یعنی رادیو در حکم یک میکروفون عمل می کند و چندان تفاوتی ندارد که محتوای پیام پخش شده از چه نوع محتوایی باشد.

اما رسانه دینی به هیچ عنوان مانند یک بلندگوی محض نیست که هر پیامی را چه مثبت و چه منفی اشاعه دهد، بلکه رسانه دینی رسانه ای «دین محور» است و این عاملی است که باعث تمایز بین رسانه های دینی و غیر دینی می گردد و از طرفی تقدس رسانه های دینی نیز ناشی از همین «دین محوری» است. پس اگر ما اجازه نداریم که با قرآن، مانند کتاب های دیگر رفتار کنیم، به خاطر محتوای آن است؛ چرا که محتوای آن دین خالص و نابی است که از طرف خداوند صادر شده. همین طور است در مورد مسجد، به گونه ای که ما ملزم به گرامی داشت آن هستیم و این به خاطر وجود محتوای دینی مسجد است که به مخاطبان خود که از دیدگاه اسلام همان بندگان خداوند هستند، ارائه می شود و اگر روزی مسجد، محوریت دینی خود را از دست دهد و به اشاعه محتوای ضد دینی اقدام ورزد، تقدس آن نیز از بین خواهد رفت؛ همان طور که برای مسجد ضرار در زمان پیامبر(ص) چنین اتفاقی افتاد.4

افزون بر عامل «محوریت دینی»، از دیگر ویژگی های منحصر به فرد موجود در تمامی رسانه های دینی می توان به واقعیت گرایی یا همان بعد حضوری آنها اشاره کرد بدین معنا که برای ارائه حقیقت دین، رسانه ای که غیر حضوری باشد و فقط برای مخاطبانش تصاویر دو بعدی پخش می کند، کافی نیست؛ چرا که حقیقت، واقعیتی سه بعدی است، اما تصاویر هرچند هم که بر کیفیت، تأثیر و رنگ و لعاب آن بیفزایم، جایگزین حتی یک لحظه حضور داشتن در مکانی مانند: مسجد، نماز جمعه، حج یا حتی حضور در نماز را نمی گیرد. به همین خاطر است که در تمام رسانه های دینی نه تنها بُعد سوم حذف نشده است، بلکه بُعد چهارمی نیز بر آن افزوده شده که به آن علم شهودی می گویند؛ یعنی همان حال خوشی که به ما دست می دهد. مثلاً در نماز احساس آرامش می کنیم، یا اینکه بعد از عزاداری برای سیدالشهدا، به انسان حالی دست می دهد که با قبل از عزاداریش متفاوت است و این همان بعد چهارم است.5

تعداد امتیازات: (0) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (295)
کد خبر: 4991
  • رسانه هایی با گنبد و مناره

RSS comment feed نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

تاکنون: 159655             این ماه: 83309         دیروز: 3318         امروز: 2114

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت برای تبیان خراسان جنوبی (سال 2018) محفوظ می باشد.