19

واکنش های تاریخی ایرانیان به هجوم کالاهای خارجی

واکنش های تاریخی ایرانیان به هجوم کالاهای خارجی
چگونگی مواجهه ایرانیان با واردات سیل آسای کالاهای خارجی از جمله موضوعات قابل بررسی در تاریخ معاصر است. در گفت وگو با موسی حقانی رئیس موسسه مطالعات تاریخ معاصر و دکتر محسن سلیم، حرکت علما را در دفاع از استقلال اقتصادی و حمایت از تولید داخلی بررسی و تأکید کردیم در این راستا علمای شیعه، نهضت تحریم کالاهای خارجی را به راه انداختند و اقداماتی نیز برای تقویت اقتصاد ملی انجام دادند. 

وضعیت اقتصاد ایران در عصر قاجار 
پیش از آن که به واکنش تجار و صنعتگران ایرانی نسبت به هجوم کالاهای خارجی به ایران بپردازیم، لازم است وضعیت اقتصاد ایران را تا پیش از هجوم بی سابقه استعمارگران خارجی به بازار و منابع معدنی ایران بررسی کنیم و ببینیم آیا در این زمان تولیدات داخلی پاسخ گوی نیازهای جامعه بوده یا نه و ایران از نظر صنعتی در چه وضعیتی قرار داشته است؟ دکتر محسن سلیم رئیس گروه تاریخ دانشگاه آزاد شاهرود در پاسخ به این سوال خراسان می گوید: «در سال های آغازین فرمانروایی دودمان قاجار و در آستانه ورود به سده ۱۹ میلادی، تولیدات اقتصادی داخلی، به طور عمده کفاف نیازهای داخلی را می داد، محصولات کشاورزی در داخل استفاده می شد و به علت نبود زیرساخت های مهم در این بخش از قبیل راه و فرآوری کالا و صادرات مکانیزه، نیازی به افزایش تولید هم احساس نمی شد. صنایع ایرانی هم شامل صنایع دستی و ابتدایی بود که کالاهایش را مردم ایران می پسندیدند، زیرا با شیوه معیشتی و ذوق و فرهنگ آن ها سازگاری تمام داشت. در حقیقت، تولیدات صنعتی مانند محصولات کشاورزی تقریبا تمام نیازمندی های زندگی ساده و بی آلایش اکثریت جامعه ایران را تأمین می کرد و جز در موارد معدودی به کالاهای غیربومی نیازی نبود.» وی می افزاید: «صنایع ایران به طور عمده دستی بود و ابزار آلات ساده و مختصر در صنعت به کار می رفت و نیروی اساسی مولد نیز عبارت بود از نیروی فکری هنرمندان با ذوق صنایع ظریفه و نیروی یدی کارگران کارگاه ها. به این ترتیب، بیشتر مردم احتیاجات زندگی خود را از محصولات وطنی تأمین می کردند، زیرا اصولا شیوه زندگی بیشتر مردم به گونه ای بود که جز در مورد نفت و بعضی از مواد غذایی مانند ادویه و شکر و قند و چای و برخی از انواع منسوجات نخی یا پشمی، همه لوازم زندگی خود را به سهولت و قیمتی مناسب از داخل کشور تأمین می کردند. فلذا استفاده از فاستونی انگلیسی و کفش چرمی ایتالیایی و سماور روسی و چینی فرانسوی و قماش پشمی لهستانی و آلات بلوری و فلزی اتریشی و روسی و خلاصه هر محصول ساخت خارج، خاص اقلیت متمکن یا افراد متجدد و طبقه درباری و امثال آن بود و بس.»
 

اعطای امتیاز به شرکت های غربی به بهای ورشکستگی تولید و تجارت داخلی 
هر چند تا پیش از مواجهه جدی ایران با اقتصاد جهانی که در حال ورود به مرحله صنعتی و توسعه مناسبات سرمایه داری بود، چرخه تولید و عرضه کالا از تعادلی قاعده مند برخوردار بود، اما با توجه به هجوم شرکت های غربی به ایران، بنیادهای فرسوده اقتصاد و عملکرد دولت مردان ناآگاه و بی تدبیر و حتی خائن، اقتصاد داخلی نتوانست از پس فشار نهادهای اقتصادی غرب برآید به ویژه آن که در این دوره امتیازات تجاری و اقتصادی که یکی پس از دیگری از سوی سران قاجار به شرکت های خارجی اعطا می شد، به راحتی بازار ایران را در اختیار آنان قرار می داد و تولید و تجارت داخلی را بیش از پیش رو به تحلیل و اضمحلال می برد. دکتر سلیم در پاسخ به این سوال که اعطای امتیازات و هجوم سیل آسای واردات چه پیامدهایی بر اقتصاد ایران داشت، اظهار می دارد: روند ورود سیل آسای کالاهای خارجی، باعث رشد واردات نسبت به تولید ملی یا صادرات شد. حتی بعضی کالاها که از نظر کیفیت توان رقابت با نوع خارجی را داشتند، به علت اعطای امتیازات به کشورهای خارجی مثل روسیه و انگلیس، عملا توان رقابت تجاری را از دست دادند. روندی که به ورشکستگی پیشه وران و صنعتگران کوچک و خرده پا انجامید. به ویژه آن که گمرکات شمال در دست روس ها و گمرکات جنوب در دست انگلیسی ها بود و آن ها عوارض گمرکی را برای کالاهای خود پایین نگه می داشتند و این امر، باعث ارزان تر شدن تولیدات آن ها در ایران می شد و در نتیجه تولید داخلی و ایرانی از رده خارج می شد. کار به جایی رسید که یک گردشگر ایرانی پیش بینی کرد که این تجارت به این ترتیب در اندک زمان صنایع ایران را نابود و اهل ایران را پریشان و گرسنه خواهد کرد. این هزاران خروار قند و شکر دندان ایرانیان بیچاره را کند خواهد کرد و این اشیای شکستنی شیشه و بلور بارفتن و غیرها سرایشان را خواهد شکست و بالاخره با کبریت تجارت، خرمن های کاغذ و البسه که به ایران می ریزد، آتش خواهد گرفت. 
وی اضافه می کند: حجم واردات کالاهای خارجی چنان افزایش یافت که مشاهده کسادی بازار و تعطیلی صنوف و رکود تجارت داخلی به امری روزمره و عادی تبدیل شد. 


امیرکبیر و نخستین واکنش به هجوم اقتصادی غرب 
آثار زیانبار هجوم اقتصادی شرکت های غربی بر اقتصاد فرسوده ایران، زنگ هشدار را برای ایرانی ها به صدا درآورد. به ویژه آن که شرکت های غربی با حمایت دولت هایشان چشم طمع به منابع و بازار ایران دوخته بودند و فراتر از تجارت، سلطه بر ایران را دنبال می کردند. این در حالی بود که اقتصاد آن دوره ایران صبغه ای کاملا خصوصی داشت و همچون شرکت های غربی از پشتیبانی دولتی ها هم چندان برخوردار نبود. در چنین اوضاع و احوالی، امیرکبیر ظهور کرد و با تکیه زدن بر مقام صدراعظمی بارقه امیدی در وانفسای تولید و تجارت داخلی پدید آمد. موسی حقانی با اشاره به نقش امیرکبیر در انجام اصلاحات اقتصادی می گوید: مسائل جدی که مدنظر امیرکبیر بود اما هیچ گاه از سوی حاکمیت این ایده ها حمایت نشد، ماجرای حمایت او از تولیدات داخلی بود. به ویژه که آن زمان کشور در معرض هجوم کالاهای بیگانه قرار داشت. در منابع عصر قاجار به ورود کالاهای بی کیفیت ژاپنی و غربی به ایران اشاره شده است. در چنین شرایطی امیرکبیر قصد داشت با تقویت اقتصاد داخلی و حمایت از تولید کنندگان ایرانی، زمینه برچیدن نفوذ سرمایه داران وابسته به بیگانه را در ایران فراهم کند که البته با شهادت امیرکبیر این تلاش ها ناتمام ماند. هرچند مرجعیت و روحانیت ایران هیچ گاه از مقاومت و مبارزه با کالاهای بیگانه دست برنداشت. 

دکتر سلیم هم با اشاره به این که ایرانیان تلاش هایی را برای بهبود اوضاع اقتصادی و ترمیم روند تولید ملی آغاز کردند، از امیرکبیر به عنوان یک دولتمرد متعهد برای بازسازی اقتصاد ایران یاد می کند و اقدامات وی را چنین توضیح می دهد: میرزا تقی خان امیرکبیر، به عنوان یک دولتمرد مسئول و متعهد، کوشید تا با ایجاد صنایع جدید در قالب تأسیس کارخانه های بلور سازی، چینی سازی، نساجی، کاغذ سازی و... و همچنین استخدام استادان فنی و فرستادن صنعتگران به خارج و به ویژه حمایت از محصولات داخلی، گامی بلند در این راه بردارد. تأسیس مدرسه صنایع و یا اعطای امتیاز به سرمایه گذاران اروپایی برای زنده کردن تولیدات صنعتی در داخل نیز روش های دیگری بود که دولت ایران در این سال ها برگزید. در جبهه دیگر بخش خصوصی نیز فعال شد. اندک اندک از نیمه قرن، ک