03

پدافندغیرعامل با رویکرد بهداشت وسلامت

پدافندغیرعامل با رویکرد بهداشت وسلامت

حسینعلی محمدی شیرکلایی[۱] ، فرهاد مصدری[۲]

مقام معظم رهبری (مدظله العالی): «پدافندغیرعامل مثل مصونیت سازی بدن انسان می باشد ،از درون ما را مصون می کند.»

مقدمه

پدافند غیرعامل دردنیایی متلاطم با تهدیدات نامتقارن به عنوان ضامن بقای هر سیستم وکشور و محمل مناسب برای بقاء، استمرار و تداوم حرکت یک سیستم يا کشور در همه ابعاد، مي باشد.

آنچه که در مطلع این گفتارودر کلام مقام معظم رهبری آمده که اگر دشمن اقدامی کند ضرب و زوری بزند و تلاش بکند ، اتفاقی نیفتاده و اثری از خود بجای نگذارد ،مثل کسی که علیه يک بيماري واکسن زده و درمقابل بيماري واکسينه شده و بيماري بر او اثري نخواهد داشت،كه اين مبين بي اثر كردن اثر تهديد بر كشور مي باشد.

لذا اقدامات غیر نظامی که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شريان هاي کشور در مقابل عمليات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غيرعامل تعريف مي شود.

هدف اصلی از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل کاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی  و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم کشور علی رغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیر بنایی و تامین نیازهاي حياتي و تداوم اداره کشور در شرايط بحراني ناشي از تهديدات است.
تعاریف

واژه «پد» به معنای دفاع، جلوگیری یا محافظت و واژه «آفند» به معنای حمله، یورش و تهاجم می باشد. به این ترتیب پدافند به معنای دفاع در مقابل حمله خواهد بود. اين دفاع به دو صورت تعريف شده است: ۱) دفاع عامل: به معنای دفاع مسلحانه و ۲) دفاع غیرعامل:به معنای دفاع و محافظت غیرنظامی.

۱)دفاع( پدافند) عامل:

واضح است که در این شیوه، دفاع از کشور مستلزم بکارگیری سلاح و شیوه های نظامی می باشد و زمانی اتفاق می افتد که حمله آشکار يا مسلحانه صورت گرفته باشد و قبل از وقوع چنين حمله اي با آموزش نظامي و ارتقاي تجهيزات نظامي سعي در ايجاد آمادگي براي پدافند عامل مي شود. ۲)دفاع( پدافند) غيرعامل Passive Defense

در این مورد دیگر سلاح و روش های دفاع نظامی کارا نبوده و این محافظت یا دفاع که ابعاد آن به مراتب وسیع تر از دفاع عامل می باشد، بایستی بکار گرفته شود. در اين روش، بايد شيوه ها، ابعاد گوناگون، گستره وسيع تهديدات، تهاجم و حمله دشمن مورد بررسي قرار گرفته و با بررسي هر تهديدخاص بهترين راهکار چه قبل از وقوع و چه در حين وقوع، بکارگرفته شود. به بيان ساده‌ پدافند غير عامل اقدامي است که در صورت بروز تهديدات، خسارات احتمالي رابه حداقل ميزان خود برساند.

بیوتروریسم

بیوتروریسم به معنای رهاسازی عمدی ویروسها ،باکتریها و سایر ارگانیسم هاست که باعث مرگ در مردم ، گیاهان و يا حيوانات شود .بيوتروريسم با حملات شيميايي ، اتمي و يا تشعشعي متفاوت است . اين حملات ، با آتش سوزي ـ انفجار و تخريب همراه هستند ، در صورتيکه حملات بيوتروريستي فاقد اينگونه علائم و نشانه ها بوده ، در نتيجه مدت زماني طول مي کشد تا شبکه هاي بهداشتي متوجه شوند که يک بيماري خاص در حال شيوع در منطقه است .

عوامل و مواد استفاده شده دراین حملات ، معمولاً در طبیعت یافت می شوند ، اما ممکن است در توانایی بیماریزایی آنها تغييراتي ايجاد شود ، تا بيماريزاتر شوند ، نسبت به داروها و درمانهاي رايج مقاوم گردند و يا قدرت آنها در مورد انتشار سريع در محيط افزايش يابد . اين عوامل بيولوژيکي مي توانند از راه هوا ـ آب و غذا در محيط پخش شوند .

علت استفاده از مواد بیولوژیکی در حملات تروریستی این است که تشخیص اینگونه عوامل بسیار مشکل است و ممکن است چند ساعت تا چند روز وقت لازم باشد تا بیماريي که بوسيله آنها ايجاد شده است بروز نمايد .

بعضی از مواد بکار برده شده برای اعمال تروریستی مثل آبله می تواند از شخصی به شخص دیگر منتقل شوند و برخی مثل عامل سیاه زخم توان انتقال متقاطع را ندارند . یعنی از فردی به فردی دیگر سرایت نمی کنند . 

کاربرد سلاح های بیولوژیک به قرن ها پیش بر می گردد . یکی از اولین گزارشات مربوط به قرن ششم پیش از میلاد است . وقتي که آشوريان چاهها و مزارع دشمنان خود را با سم ارگوت که بر روي گندم سياه (چاودار) توليد شده بود، مسموم کردند در سال ۱۳۴۶ ميلادي هنگاميکه لشکر تاتارها شهر کافا( اين شهر در شبه جزيره کريمه فعلي قرار داشت) را محاصره كرده بودند ، براي از بين بردن مقاومت مردم وسايل و لباس افرادي را كه از طاعون مرده بودند را از ديوارهاي شهر به داخل شهر پرتاب كردند و به اين ترتيب بيماري طاعون در داخل شهر شيوع پيدا كرد . بعد از شكسته شدن محاصره شهر و با خروج افراد مبتلا به طاعون از شهر ، بيماري طاعون در تمام اروپا شيوع گسترده اي پيدا كرد .

تأثیر یک حمله با عوامل بیولوژیک به قطر ذرات عفونی معلق در هوا ، پایداری عامل بیماریزا در شرایط مختلف محيطي (مثل مجاورت با نور خورشيد ـ خشکي ـ رطوبت ـ درصد اکسيژن هوا ـ سرعت باد ـ جهش وزش باد و غيره ) بستگي دارد .

کلاً مواد بیولوژیک را به سه دسته عمده تقسیم می کنند :

گروه A  :

این  مواد دارای توانایی زیادی در انتشار و پخش شدن در محیط می باشند و در نتیجه به سرعت سلامتی مردم را تحت تأثیر قرار مي دهند . از اين گروه مي توان موارد ذيل را نام برد :

۱-سیاه زخم ( شاربن ) :

 عامل این بیماری ( با سیلوس آنتراسیس ) از راه تماس اسپور آن با پوست و تنفس اسپورهای آن قابل انتقال است . استنشاق ۵ تا ۱۰ هزار اسپور فرد تنفس کننده را خواهد کشت . اسپور این باکتری از راه زخم ها و خراش های جلدی به راحتي وارد بدن مي شود .

بیماری غیرمسری است که مستقیماً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود . بسیار کشنده است و جزو بیماريهاي قابل انتقال بين انسان و حيوان محسوب مي شود . براي اين بيماري واکسن وجود دارد ولي براي ايمن شدن فرد چندين بار تزريق واکسن لازم است و درعين حال عوارض جانبي تزريق واکسن زياد است . به همين دليل واکسن سياه زخم مصرف عمومي ندارد .

 اتفاقی در تأسیسات تولید سلاحهای بیولوژیک در اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۷۹ منجر به آزادسازی باکتری سياه زخم شد که منجر به مرگ ۶۶ نفر و تعدادي حيوان گرديد که دورترين آنها ۱۰۰ کيلومتر با منحل نشت باکتري فاصله داشته است .

۲- آبله :

ویروس آبله یک ویروس بشدت مسری است . به راحتی از طریق هوا منتقل می شود . ۲۰ تا ۴۰ % مبتلایان را می کشد .

این ویروس در سال ۱۹۷۰ به کمک یک واکسیناسیون جهانی ریشه کن شد ، اما ویروس در سطح آزمایشگاهی در روسيه و آمريکا نگهداري مي شود ، بعضي بر اين باورند که بعد از سقوط اتحاد جماهير شوروي محيط هاي کشت و اطلاعات مربوط به اين ويروس بدست کشورهاي ديگر افتاده است .

تأثیر مناسب واکسن آبله ۳ تا ۵ سال است . پس این ویروس حتی برای کسانیکه واکسینه شده اند نیز می تواند خطرساز باشد ، بنابراین بعنوان سلاح بيولوژيک ويروس آبله بسيار خطرناک است و به راحتي از فرد بيمار به فرد سالم سرايت مي کند .

۳- سم بوتولینوم

  این سم یکی از کشنده ترین سموم شناخته شده است که توسط باکتری کلستریدیوم بوتولینوم تولید می شود . اين سم ايجاد خفگي و فلجي مي کند و به همين دليل باعث مرگ مي شود . تهيه آن بسيار ساده است زيرا مواد آرايشي با نام بوتاکس و دیس پورت در بازار موجود است که از مشتقات همین سم هستند .

۴- ابولا

یک تب ویروسی خونریزی دهنده است که حدود ۵۰ تا ۹۰% مبتلایان را می کشد هیچ درمانی برای آن وجود ندارد ، اما در حال حاضر واکسنهايي براي اين بيماري در دست تهيه است . کشورهاي آمريکا و اتحاد جماهير شوروي تحقيقات زيادي بر روي اين ويروس بعنوان سلاح بيولوژيک انجام داده اند .

ابولا مبتلایان خود را با ایجاد اختلالات چندگانه اندامها و شوک هیپوولمیک از پای در می آورد .

۵- طاعون

 بیماری کشنده ایجاد شده توسط باکتری یرسینیاپستیس می باشد . جوندگان میزبان طبیعی عامل بیماری هستند . بیماری باگزش کک به انسان منتقل می شود گاهی اوقات نيز تنفس باکتري موجود در ذرات معلق هوا باعث ايجاد طاعون ريوي مي شود . بيماري از قرنها پيش بعنوان يک سلاح بيولوژيک بکار مي رفته است . به علت سهولت تکثير باکتري در طبيعت و باقي ماندن آن در بدن جوندگان آلوده شده بيماري خطرناکي محسوب مي شود .

۶- مار بورگ

یک تب ویروسی خونریزی دهنده است که اولین بار در شهر ماربورگ آلمان یافت شد  . میزان مرگ و میر مبتلایان ۲۵ تا ۱۰۰ درصد است . بجز درمان کمکی و علامتی هیچگونه درمان قاطعی ندارد .

۷- تولارمی  ( تب خرگوش )

بیماری شدید تحلیل برنده و ناتوان کننده اما در عین حال غیرکشنده ای است که توسط باکتری فرانسیسلاتولارنسیس ایجاد می شود. طبیعت بیماری بسیار مسری است و به راحتی در هوا پخش میشود.

گروه B :

این گروه از عوامل قدرت پخش شدن و انتشار متوسطی دارند و میزان بروز مرگ و میر با این عوامل کمتر است .

۱-  بروسلوز

بیماری مسری ایجاد شده با باکتری جنس بروسلا است ، بیماری ابتدا از حیوان به انسان منتقل می شود و بسیاري از مهره داران را مبتلا مي کند . گونه هاي مختلف باکتري مي تواند گوسفند ، بز ، گاو ، گوزن ،‌خوک ، سگ و ساير حيوانات را مبتلا کند .

بیماری از طریق محصولات حیوانی آلوده و یا تماس با حیوان آلوده به انسان منتقل می شود . در انسان بیماری بروسلوز مجموعه اي از نشانه ها را ايجاد مي کند که بسيار شبيه بيماري آنفولانزا است . ازجمله تب ، سردرد ، عرق کردن ، درد در ناحيه پشت ، ضعف ، عفونت شديد سيستم اعصاب مرکزي و قلب ممکن است رخ دهد . بيماري مي تواند مزمن شود و بصورت تب راجعه ، دردهاي مفصلي و خستگي بروز نمايد .

۲- سم اپسیلون

که توسط باکتری کلستریدیوم پرفرژانس تولید می شود .

۳- باکتریهای تهدیدکننده بهداشت مواد غذایی

گونه های سالمونلا ، شیگلا ، اشریشیاکولی سویه ۰۱۵۷ H۷

۴- مشمشه با عامل بورخلدریا  مالئی

۵- ملوئیدوزیس ( شبه مشمشه ) با عامل بورخلدریا  سودومالئی

۶- پسی تاکوزیس با عامل کلامیدیا پسی تاسی

۷- تب کیو با عامل کوکسییلا بورونتی

۸- سم ریسین تولید شده توسط ریسینوس کامونیس

۹- آنتروتوکسین B تولید شده توسط استافیلوکوک

۱۰- تیفوس با عامل ریکتزیا پروازکی

۱۱- انسفالیت ویروسی با عامل آلفا ویروسها مثل انسفالیت اسبهای ونزوئلایی

۱۲- عوامل آلوده کننده آب : ویبریوکلرا ، کریپتوسپوریدیوم پاروم

گروه C

این گروه از بیماریزاها تحت مهندسی ژنتیک قرار گرفته اند تا قابلیت انتشار آنها افزایش یابد . تولید آنها بسیار ساده است و درصد مرگ و مير مبتلايان با اين عوامل بسيار بالاست .

۱- نیپاویروس     ۲- هانتا ویروس ۳- سل مقاوم به انواع داروها   ۴- تب ویروسی خونریزی دهنده      ۵- ویروس تب زرد

محدودیت های بیوتروریسم

کاربرد سلاح های بیولوژیک به علت طبیعت غیرقابل کنترل عوامل بیولوژیکی که در این گونه سلاحها بکار می روند ، مشکل است و نيازمند فناوري پيشرفته مي باشد .

سلاح های بیولوژیک موجود فقط برای ایجاد ترس عمومی و تخریب کل یک جامعه مفید واقع میشود اگرچه در حال حاضر مهندسين ژنتيک مشغول مطالعه و بررسي بر روي عوامل بيولوژيکي هستند که بتواند نژادهاي خاصي از انسانها و يا مردم در مناطق جغرافيايي خاص را درگير کند .

علائم روانی تهدیدات بیولوژیک

۱- ایجاد اضطراب و تشویش در جامعه      ۲-  عصبانیت     ۳- وحشت     ۴- نسبت دادن علائم بیماریهای مختلف به عامل عفونی بیولوژیک منتشر شده در منطقه .   ۵- جدا شدن فرد آلوده از جامعه   ۶- انجام اعمال غیراخلاقی ( غارت ، دزدی و ... ) .

حملات بیولوژیک به حیوانات

اولین بار در جنگ جهانی اول توسط ارتش آلمان انجام شد . شامل حمله به حیوانات با ارزش اقتصادی مثل حمله با عامل بیماری FMD به حیوانات سم دار ، پخش عامل تب آفریقایی خوک ها و گسترش عامل نیوکاسل در طیور .

ملاحظات اپیدمیولوژیک

برای تشخیص اینکه یک بیماری ، بیماری بومی یک منطقه مي باشد و يا بر اثر حمله بيوتروريستي ايجاد شده است موارد زير را بايد در نظر گرفت .

- گسترش سریع و تصاعدی یک بیماری ظرف چندین ساعت تا چندین روز در گروهی از مردم به ظاهر سالم .

- افزایش علائم غیرطبیعی مثل تب ، اختلالات تنفسی و علائم گوارشی

- مشاهده یک بیماری غیربومی با شیوع بالا و یا مشاهده یک بیماری بومي در فصل و زمان غيرمعمول

- میزان کمتر ابتلا به یک بیماری شیوع یافته در مردمی که در محیطهای بسته و مخصوصاً با سیستم تهويه هواي بسته به سر مي برند .

- شیوع عفونت گروهی در مناطق خاصی از لحاظ جغرافیایی ( بیماری از یک شهر و یا منطقه اي از يک شهر بيشتر گزارش شود )

- گزارش مرگ و میر با تعداد و سرعت بالا

- مشاهده بیمارانی با بیماری های غیرمعمول در یک منطقه که عوامل درگیر کننده بعنوان سلاح میکروبی محتمل بنظر مي رسد مثل طاعون ، تولارمي ، سياه زخم ريوي .

کنترل عفونت ایجاد شده توسط سلاح های بیوتروریستی

الف ) قرنطینه

منطقه شیوع عفونت باید بطور کامل قرنطینه شود

ب ) البسه کادر پزشکی

افرادی که با بیماران سر و کار دارند باید با لباسهای غیرقابل نفوذ پلاستیکی ، دستکش ، پوشش کامل سر و گردن ، ماسک صورت ، پوشش چشمها (عینک) و چکمه مخصوص مجهز شوند .

ج ) بستری کردن و رسیدگی به بیماران

در صورت کم بودن تعداد بیماران ، باید تمام بیماران از یکدیگر جدا بستری شوند اما درصورت زیاد بودن تعداد بیماران و عدم امکان جداسازی همه آنها بیماران با علائم مشابه با هم بستري شوند .

تمیز کردن ، ضدعفونی کردن و استریل کردن وسایل و محیط آلوده

روش استریل کردن و عفونت زایی به شدت به عامل ایجاد کننده بیماری وابسته است ، وسایل تا حد امکان برای هر بیمار اختصاصی مصرف شود و قبل از استريل کامل براي بيمار ديگر مورد استفاده قرار نگيرد ، استفاده از محلول هاي ميکروب کش براي شستن لباسها و وسايل پارچه اي ضروري است (البته درصورت عدم امکان سوزاندن البسه و وسايل پارچه اي بعلت کمبود اين وسايل و يا مورد نياز بودن آنها)

علائم مشاهده شده در تعدادی از بیماریهای ایجاد شده توسط عوامل بیوتروریسم به تفکیک عامل :

الف ) سیاه زخم

دوره  کمون هفت روز است ، شکل پوستی بیماری که ۹۵درصد موارد را تشکیل می دهد با خارش و برآمدگی پوست همراه است ، جراحات بعد از مدتی تبدیل به تاول شده و با گذشت زمان به زخم تبدیل می گردد ، زخم يک تا سه سانتيمتر قطر دارد ، رنگ آن سياه است و درد ندارد ،‌ غدد لنفاوي نزديک زخم متورم هستند .

فرم پوستی در حالت طبیعی ۲۰ درصد مرگ و میر دارد .

فرم تنفسی ، بیماری به شکل یک سرماخوردگی آغاز می شود ، سپس نارسایی تنفسی و شوک به دنبال آن رخ می دهد . فرم تنفسي بعد از بروز علائم به مرگ منتهي مي شود ( صد در صد مرگ رخ مي دهد )

فرم گوارشی ، تهوع ، کم اشتهایی ، استفراغ خونی ، دردهای شکم و تب ، از علائم این فرم بیماری می باشند . مرگ و میر در اين شرايط ۲۵الي ۶۰ درصد است .

درمان :  موثرترین آنتی بیوتیک پنی سیلین G است .

تب های خونریزی دهنده ویروسی

دوره کمون اغلب چهار تا سیزده روز است . تب ، سردرد ، احساس سرما ، خستگی ، درد عضلانی ،‌ پرخونی ملتحمه ، استفراغ ،‌دردهای بالای معده ، خونریزی نقطه ای در دهان ، خونریزي از لثه ، معده ، روده و رحم از علائم آن است . مرگ بيمار ناشي از شوک و کم خوني شديد ، خونريزي ريوي و يا DIC پیش رونده است .

درمان : اساس درمان حمایتی است شامل تنظیم آب و الکترولیتها و درمان اختلالات انعقادی می باشد .

آبله :

علائم بیماری شامل تب ، کمردرد ، خارش بینی ، بیخوابی ، تورم و برافروختگی صورت ، خمیازه زیاد درد گلو و سینه ، بثورات و تاول هاي شديد جلدي که از جوش شروع مي شود و سپس به وزيکل و پوستول تبديل مي شوند 

درمان : بسیاری از ترکیبات ضد ویروس برای درمان آبله بکار برده شده است که یکی از آنها داروی کلرومیستین بوده است .

بوتولیسم :

دوره کمون ۱۸ تا ۳۶ ساعت است . علائم شامل تهوع ، استفراغ ، درد شکم ، عدم وجود تب و سپس علائم عصبی آغاز می شود شامل پائین افتادن پلکها ـ اختلال در تکلم ـ اشکال در بلع و در نهایت مرگ بعلت فلج تنفسی رخ می دهد .

درمان : در مراحل اولیه با مصرف توکسیوئید امکان پذیر است ( ضد سم )

بیمار باید تا چند هفته به دستگاه تنفس مصنوعی متصل باشد .

طاعون :

دوره کمون ۲ تا ۶ روز است .

علائم شامل تب ـ لرز ـ تهوع ـ اسهال و یا یبوست ـ پائین آمدن فشار خون ـ بیقراری ـ نبض سریع ـ هذیان گویی ـ تورم غدد لنفاوی ـ زخمهاي عفوني موضعي ـ پنوموني شديد همراه با خروج خون از ريه ها مي شود .

درمان :

آنتی بیوتیک های اسپترپتومایسین ، جنتامایسین و کلرامفنیکل بیشترين تأثير را در درمان اين بيماري دارند .

سولفانامیدها با تأثیر کمتری بکار رفته اند .

مراقبتهای پس از مرگ بر روی اجساد آلوده شده با عوامل  بیولوژیک

قبل از ارسال نمونه های پاتولوژی و یا انجام کالبدکشایی اطلاع رسانی به افراد کالبدگشا و یا پاتولوژیست در مورد خاص بودن بیماری الزامي است .

کالبدگشایی بطور کامل و با وسایل و تجهیزات محافظتی خاص باید انجام گیرد .

کلیه رسوم و آئین های مذهبی در جهت برخورد با جسد باید باتوجه به جلوگیری از پخش عامل عفونی انجام شود 

پدافند زیستی

تعریف

هر اقدامی که در آن از سلاح استفاده نشود و موجب تقلیل آسیب پذیری منابع انسانی، محیط زیست، ساخت و سازها، تاسیسات، تجهیزات و اسناد و شريان هاي کشور در برابر عمليات مخرب دشمن گردد، پدافند غيرعامل نام دارد. محورهاي اساسي پدافند در حوزه محيط زيست؛ آب، منابع غذايي، مالي و اقتصادي و انرژي است.

در واقع هر گونه آلودگی از نوع شیوع بیماری های دامی و گیاهی و ورود ناخواسته و عمدی محصولات دست ورزی شده و سموم به سيستم آب و کشاورزي ايران، تهديد زيستي به شمار مي‌رود و مجموعه اقداماتي که در جهت کاهش آسيب‌پذيري جامعه و حفظ سرمايه انساني انجام مي‌شود، پدافند غيرعامل است.

هدف از اعمال تهدیدات زیستی، مورد حمله قرار دادن نیروی انسانی یک کشور است. دشمن از این طریق جمعیت را دچار مشکل مي‌کند و به موجب آن هزينه‌هاي کشور مورد حمله را افزايش مي دهد. بنابراين وظيفه قرارگاه پدافند غيرعامل زيستي، رصد و پايش اين نوع تهديدات و کنترل اين تهديدات از سرمنشأ آن است. قرارگاه پدافند غیرعامل زیستی پیش از ورود تهدیدی از مرزهای کشور به داخل کشور، اوضاع را به خوبی رصد و کنترل و در صورت وجود آلودگی، تهدید را در همان مرحله متوقف مي‌کند. وقتی صحبت تهدیدات زیستی می شود،

منظور تهدیدات طبیعی از جمله زلزله و سیل نیست، بلکه منظور تهدیدات انسان ساز است که توسط دشمن، عوامل دست نشانده دشمن در داخل و عوامل انسانی به طور ناخواسته پیش می‌آید، چون اولويت نخست پدافند غيرعامل زيستي حفظ جان انسان‌ها و به عبارتي حفظ سرمايه انساني کشور است، لذا حتي اگر عوامل زيستي ناخواسته ايجاد شود و جان انسان را تهديد کند، نظر پدافند غيرعامل نوعي تهديد تلقي مي‌شود. قرارگاه پدافند غيرعامل زيستي به خصوص در نقاط مرزي آمادگي دارد تا بيماري ناشناخته يا ويروس جديدي که توسط مراکز بهداشتي درماني اين نقاط گزارش شود، مراحل را تا ارايه راهکارهاي مقابله با اين تهديد پيش ببرد.

حل بحران با ایجاد بحران

پدافند؛ وظیفه شناسایی و حل بحران های ایجاد شده به صورت غیرطبیعی در محیط زیست را دارد. حل بحران هاي موجود در حوزه هاي آب، خاک، هوا ... که با دخالت عواملي با نيت خصمانه صورت مي گيرند، نيازمند پشتيباني، همفکري و همکاري پدافند غيرعامل و محيط زيست است و مهم ترين اولويت و اقدام پدافند غير عامل در حوزه محيط زيست، شناسايي ريسک هايي که همواره ثابت نيستند.

 

نجات بشر یا تهدید بشر

در مقابل علمی که ممکن است منجر به نجات بشر شود ولی اثراتی مخرب هم داشته باشد باید احتیاط های لازم صورت پذیرد و ارزیابی هر اقدامی قبل از انجام آن سنجيده شود.

یکی از این اقدامات، الزام کشورهای صادرکننده محصولات به درج برچسب آگاهی بخش استفاده از GMSO (دست اندازی ژنتیکی) و درصد استفاده از آن ذکر کرد.

استفاده صحیح از فن اوری جدید، ایجاد سیستم نظارتی دقیق برای استفاده از فن اوری های جديد، ايجاد سيستم گواهي و مجوزدهي و افزايش آگاهي و مشارکت عمومي را جزء لاينفک حرکت به سوي توسعه پايدار است و همکاري متخصصين ايمني زيستي و فن اوري زيستي در نقش و جايگاه اختصاصي خود مي تواند گامي موثر در شروع فعاليت هاي ثمربخش باشد. سند پدافند زيستي بر اساس اسناد بالا دستي، سند چشم انداز، رهنمودهاي مقام معظم رهبري و سياست هاي ابلاغي قرارگاه پدافند غير عامل تدوين شده و در سال ۹۲ به مرحله اجرا گذاشته شده است.

 اجرایی نمودن سیاست های کلی مقام معظم رهبری، تسهیل شرایط اجرای ماموریت هاي پدافند زيستي در کشور، تقويت و يکپارچگي و مديريت پدافند زيستي کشور، ايجاد خودکفايي و خود اتکايي در تامين فرآورده هاي زيستي و محصولات پدافندي کشور، کاهش و يا حذف کنترل و دخالت عناصر دشمن بر سرمايه هاي ملي زيستي کشور را مي توان از اهداف سند راهبردي پدافند زيستي كشور برشمرد.

 جنگ در سنگر محیط زیست

حوزه تهاجم دشمن تغییر کرده است. جنگ و دفاع امروز نه در حوزه نظامی بلکه در حوزه جنگ نرم است که می توان نمونه ای از اقدامات دشمن در این حوزه را در بحث حیوانات و انسان ها دانست و افزود قرارگاه پدافند زیستی آمادگی لازم براي مقابله با اين حملات را دارد.

منتشر کردن عوامل بیولوژیکی یا سمی با هدف کشتن یا آسیب رساندن به انسان ها، حیوانات، گیاهان با قصد و نیت قبلي به منظور فشار به دولت يا گروهي از مردم به منظور برآورده کردن خواسته هاي سياسي، اجتماعي بيان مي شود.

ورود برنج‌های آلوده به کشور و یا ورود ویروس سارس به کشور چین، جنون گاوی در اروپا و تب برفکی در انگلستان نمونه‌هایی از تهدیدات زیستي هستند.

ارائه راهکار

تهدیدات زیست محیطی نسبت به دیگر تهدیدات نظامی بسیار کم هزینه و عامل تهدید گمنام بوده و در اثبات منشاء حمله ناتواني وجود دارد و به راحتي قابل انتشار مي باشد و نيز مي تواند باعث ايجاد خسارات و تبعات سنگيني براي کشور و محيط زيست گردد. از طرفي حفظ محيط زيست و چهار عنصر اساسي آن ( آب، باد، خاک و آتش) ضروري مي باشد انجام اقدامات ذيل مي تواند باعث جلوگيري و کاهش خسارات وارده به منابع و سرمايه هاي کشور و بخصوص محيط زيست گردد

۱- ملزم نمودن کارخانجات و واحدهای صنعتی که دارای مواد اولیه شیمیایی خطرناک و یا مخازن و انبار های سوخت و مواد منفجره خطرناک مي باشند به رعايت نمودن نکات ايمني و انجام تدابير لازم در مقابل تهديدات طبيعي و غير طبيعي . واستقرار سيستمهاي مديريت  ISO در دوران ساخت و بهره برداری از واحدهای صنعتی.

۲- استتار ، اختفاء پلمپ و گماردن نگهبان به منظور مراقبت و پایش دائمی چاهها و منابع آبی ، ایستگاههای پمپاژ و مخازن نگهداری آب.

۳- ضرورت انجام مطالعات آمایش سرزمین جهت مطالعه و بررسی موقعیت استقرار تاسیسات و مراکز مهم و حیاتی در دست اجرا و یا در حال بهره برداری استان با در نظر گرفتن شرایط جغرافيايي ، عوارض طبيعي و انساني – محیط زیست ) منطقه.

۴- رعایت ملاحظات زیست محیطی با تاکید بر انجام مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی در زمان استقرار جمعيت و فعاليت هاي توليدي، صنعتي و خدماتي به منظور کاهش ريسک و آسيب پذيري در برابر خطرات و تهديدات و کاهش تلفات انساني و خسارت و افزايش قدرت پايداري.

۵- لزوم ارزیابی فیزیکی و بیولوژیکی، ایمنی تاسيسات، محيط هاي اقتصادي و اجتماعي براي هريک از پروژه ها و تاسيسات مهم و حياطي موجود در استان نظير خطوط انتقال نفت و گاز، نيروگاه ها، صنايع بزرگ و ... در زمان بحران و قرار گرفتن در برابر تهديدها.

۶- الزام مراکز مهم و حیاتی موجود به انجام ارزیابی ریسک زیست محیطی با توجه به تاثیر ریسک بر سلامت، محيط هاي فيزيکي و بيولوژيکي، ايمني تاسيسات، محيط هاي اقتصادي و اجتماعي با تشکيل هسته هاي زيست محيطي و HSE.

اقدامات پدافندغیرعامل دردیگرکشورها

بسیاری از کشورها در این زمینه اقدامات بنیادی و جالب توجهی انجام داده اند. درکشور آلمان موضوع پدافند غیرعامل به نحو مناسبی در خلال جنگ جهانی دوم و پس ازآن توسعه يافت. در کشور کانادا هم به موضوع پدافندغيرعامل توجه خاصي شد و دولت مرکزي وظيفه تدوين اصول و سازماندهي تنظيم همکاري دولت و نيروهاي مسلح، آموزش مسئولان و مردم، استفاده از همياري در تدوين برنامه هاي آموزش محلي، گسترش برنامه هاي تحقيقاتي و نمونه سازي از طرحها را به عهده داشت. ازسال ۱۹۵۴ميلادي و پس از انتشار نتايج آزمايش هاي مگاتني هسته اي آمريکا، کشور کانادا عکس العمل به موقع خود را با ايجاد سازمان دفاع غيرعامل نشان داد و از سال ۱۹۵۹ميلادي به منظور تامين بيشترين هماهنگي در امور دفاع غيرنظامي، سازمان هاي دفاع غيرعامل و اقدامات اضطراري را ادغام كرد كه از مهمترين وظايف اين سازمان جديد، تنظيم نظم و امنيت به منظور حفظ حاكميت و تداوم خدمات دولتي است. دولت سوييس نيز با وجود سياست بي طرفي در دو جنگ جهاني و به رغم اينكه ازنظر موقعيت هاي ژئوپلتيك و دارا بودن معادن زيرزميني داراي وضعيت حساسيت آفريني نيست، پدافند غيرعامل را دراين كشور به صورت جدي مورد پيگيري قرار داد و بخشي از فضاي اطمينان بخش حاكم بر اين كشور را مي توان ناشي از اجراي اين سياست دانست. سازمان دفاع غيرعامل سوييس به ساخت پناهگاه هاي مقاوم در مقابل انفجارات اتمي به طور گسترده اي توجه كرد و براي اقامت مردم، همه امكانات از قبيل آب، غذا، دارو و ساير مايحتاج را به صورتي كه قبل از فاسد شدن تعويض مي شوند، پيش بيني كرد. در كشور يوگسلاوي هم به اين موضوع توجه جدي معطوف شد و در برنامه ريزي ها علاوه بر احداث پناهگاه، مستحكم ساختن ابنيه، ايجاد مراكز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرين مردم، به اصولي مانند پراكندگي، كوچك سازي و فريب توجه شد، به نحوي كه در طول جنگ سال ۱۹۹۹ ميلادي نيروهاي مسلح كشورهاي عضو ناتو با وجود بمباران هاي گسترده نتوانست خسارت هاي عمده اي به تاسيسات اين كشور وارد كنند. از كشورهاي همسايه نيز، كشور پاكستان به اين موضوع علاقه مندي خاصي نشان داد و ضمن ايجاد سازماني براي اين امر، به موضوع آموزش عمومي مردم توجه كرد، به طوري كه جزوات آموزشي با متون ساده و روان در مورد نحوه مقابله با انفجارات هسته اي و ديگر تهديدها در بين مردم و مراكز آموزش انتشار يافت. در كشور كره شمالي هم كه با تهديد آمريكا روبرو است، پدافند غيرعامل به صورت گسترده اي مورد استفاده قرار مي گيرد، معابر مترو و ايستگاه هاي زيرزميني شهر پيونك يانگ در عمق بين ۹۰ تا ۱۰۵ متري زمين احداث شده اند. بسياري از كارخانجات صنايع نظامي در تونل هاي بزرگ استقرار يافته اند و هواپيماهاي نظامي پس از فرود مي توانند در تونل هاي حفرشده، مخفي شوند.

 پدافند غیرعامل درکشور ما

قبل از انقلاب، سازمانی با عنوان سازمان دفاع غیرنظامی سه دسته ماموریت به عهده داشت؛ ماموریت اول این سازمان، هدایت، کنترل و پشتیبانی از مردم حین حوادث و بلاياي طبيعي، ماموريت دوم امداد و نجات در حوادث و ماموريت سوم، کاهش آسيب پذيري هاي کشور در برابر تهديدات خارجي بود. پس از پيروزي انقلاب اين سازمان منحل و مسئوليت پدافند غيرعامل به بسيج واگذار شد. با پيوستن بسيج به نيروهاي مسلح، اين ماموريت بين نيروهاي مسلح و دولت باقي ماند و بعد از جنگ نيز در مقطعي تا سال ۸۲ اين مسئوليت به سه سازمان دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي، سازمان مديريت و برنامه ريزي و قرارگاه پدافند هوايي و فرمانده کل ارتش واگذار شد. سرانجام سال ۸۲ با نظر رهبر معظم انقلاب و ارزيابي ستاد کل نيروهاي مسلح، پدافند غيرعامل به طور مستقل آغاز به کار کرد. از سال ۸۲ تا ۸۴ مسئول اين سازمان با سردار محمدرضا نقدي بود که اين مسئوليت از سال ۸۴ به عهده سردار غلامرضا جلالي گذاشته شد. پيش از دولت نهم اين موضوع در قالب کميته دائمي پدافند غيرعامل دنبال مي شد، اما ازسال ۸۴ به بعد با برنامه ريزي ها و حمايت هاي صورت گرفته، سازمان پدافند غيرعامل با ۹ معاونت و ساختاري مصوب به تصويب رهبر معظم انقلاب رسيد. بتازگي نيز معاونت بسيج به سازمان اضافه شده که اكنون داراي ده معاونت است. در ايران پدافند غيرعامل در دستگاه هاي اجرايي از اهميت خاصي برخوردار است و اين سازمان براي رسيدن به اهداف خود با تمام دستگاه هاي اجرايي ارتباط برقرار مي كند. براساس آيين نامه اجرايي، تمام دستگاه هاي اجرايي موظف هستند دبيرخانه اي را براي تسهيل ارتباط خود با اين سازمان داشته باشند. همچنين طبق تفاهم نامه هايي كه با دستگاه هاي اجرايي به تصويب رسيده لازم است تمام دستگاه هاي اجرايي كشور ارتباط سازنده و مثبتي با اين سازمان برقرار كنند. اقدامات انجام شده در ايران يكي از برنامه هاي سازمان پدافند غيرعامل، مقابله با تهديدات سخت است كه شامل مستحكم سازي بخش هاي اجرايي كشور، ساخت پناهگاه ها و امثال آن مي شود. در اين زمينه، پروژه هاي مهمي در بخش مخابرات، صداوسيما و هسته اي به انجام رسيده است كه از جمله اين پروژه ها مجموعه غني سازي فردو است. ايجاد قرارگاه پدافند سايبري از ديگر اقدامات مهم سازمان پدافند غيرعامل است كه باتوجه به افزايش حملات سايبري در سال هاي اخير، اهميت آن دوچندان مي شود. در عين حال با توجه به اين كه حوزه هاي اطلاع رساني، بهداشت، تجارت الكترونيك، برق و مديريت منابع آبي همه از فناوري اطلاعات استفاده مي كند و اگر امنيت IT به خطر افتد، حیات کشور در معرض خطر قرار خواهد گرفت، این سازمان توجه وی ژه ای به امنیت ITدارد. سازمان پدافند غیرعامل همچنین برنامه پنج ساله خود را در همه دستگاه های اجرایی به تصویب رسانده، به طوری که این برنامه اکنون در این دستگاه ها قابل اجراست. آموزش در این سازمان اهميت وي ژه اي داشته که در اين خصوص آموزش مردمي با استفاده از ظرفيت نيروي مقاومت بسيج، آموزش و پرورش و صدا و سيما دنبال مي شود.

پدافند غیرعامل در حوزه بیولوژیک

پدافند غیرعامل در هشت حوزه ی اصلی پدافند غیر عامل عمومی، سایبری ، زیستی، پرتویي،شيميايي ،کالبدي يا فني ،اقتصادي وپدافند مردم محورمي باشدکه مسئوليت حوزه اقدامات بيولوژيک يا زيستي با وزارت بهداشت مي باشد.
تمرکز زدایی در زمینه بهداشتی و درمانی را از سال‌های قبل آغاز و باعث دستیابی مردم نقاط دور دست و محروم کشور به خدمات مناسب بهداشتی و درمانی شده بود که اين مسئله از جمله فعاليت‌هاي تمرکز زدايي در زمينه پدافند غير عامل است.

پراکنده‌سازی و فرهنگ سازی، تقسیم فرآیند خدمات در کشور، توزیع نیروی تخصصی و رضایت مندی مردم از عمده برنامه‌هاي پدافند غير عامل است.

دانشگاه های علوم پزشکی مسئول حفظ سلامت مردم در شرایط عادی و بحرانی است و در هر شرایطی باید از استمرار چرخه درمان اطمینان داشته باشد. سلامت افراد و بهداشت و درمان یک کشور را می توان بطور کلی در دو عرصه نظامی و غیر نظامی تقسیم کرد.بخش نظامی آن عمدتا توسط نیروهای نظامي تامين مي شود و بخش غير نظامي توسط سيستم بهداشت و درماني که درکشور گسترده است و وزارت بهداشت متولي آن است البته در شرايط بحران بخش نظامي مي تواند به عنوان پشتيبان نيروهاي غيرنظامي وارد عمل شود. از جمله تهديدات در اين زمينه مي توان به تهديدات زيستي درحوزه سلامت انسان ، دام و درکل منابع آب و غذا اشاره کرد.
بخش های اورژانس پیش بیمارستانی ، بیمارستان ها و مراکز تخصصی وفوق تخصصی به این منظور ایجاد شده اند و از سال گذشته که وزارت بهداشت به عنوان مسئول قرارگاه زیستي انتخاب شده است تلاش هاي سازمان يافته اي جهت ايجاد زيرساخت هاي لازم آغاز نموده است. توجه به اين نکته لازم است عليرغم تمام تعهدات بين المللي کشورها درشرايط جنگ متاسفانه از اولين مراکزي که مورد هدف قرار مي گيرد بيمارستان ها هستند که هدف دشمن کاهش توان مقابله است. با توجه به موقعيت خاص کشور ما ايجاد آمادگي در تمام زمينه هاي دفاع غيرعامل حياتي است .
با توجه به رسالت اصلی دانشگاه های علوم پزشکی در این زمینه برنامه ریزی جهت تامین فضاهای فیزيکي استاندارد، تامين تجهيزات موردنياز براي شرايط عادي و خاص و آموزش نيروهاي تحت امر ونيز آموزش جامعه از اولويت هاي اصلي مي باشد و درهر حال بايد تلاش کرد استمرار ارائه خدمات بهداشتي درماني تحت هر شرايطي محقق شود چرا که با ارزش ترين دارايي هر کشوري مردم آن است. 

برخی تصورها بر این است که پدافند غیرعامل یک رویکرد نظامی است، اما از آنجا که قربانی سلاح‌های کشتار جمعی نیروهاي غيرنظامي هستند. بنابراين لازم است نظام سلامت عمومي کشور وارد پدافند غيرعامل شود و نقش پيشگيرانه خود را ايفا کند. پدافند غیرعامل در حوزه سلامت به معنی استمرار خدمات بهداشتی و درمانی است.

یکی از برنامه‌های وزارت بهداشت تشکیل کمیته پدافند غیرعامل در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در راستای اهداف زیر است: تصويب مراکز حياتي، حساس و مهم در کميته پدافند غيرعامل کشور، تقويت و چند لايه‌اي کردن شبکه ارتباطي اورژانس و خدمات پيش بيمارستاني و انجام مانورهاي متعدد از سوي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور از برنامه‌هاي اين كميته است.

ایجاد قرارگاه عملیاتی و پشتیبانی در مکان امن با فرماندهی وزارت بهداشت، ایجاد و تجهیز تیم‌های واکنش سريع در مقابله با حوادث و احداث و تجهيز آزمايشگاه از ديگر تصميمات و برنامه‌هاي کميته پدافند غيرعامل در دانشگاه‌هاي علوم پزشکي تدوين طرح جامع مقابله با تهديدات بيولوژيک، هسته‌اي، برگزاري کارگاه و سمينارهاي آموزشي براي رده‌هاي مختلف و نيازسنجي آموزشي و پژوهشي ۵ ساله حوزه پدافند غيرعامل از ديگر اقدامات کارگروه بهداشت وسلامت است است.آموزش مداوم کادر بهداشت و درمان جهت مقابله با بحران، آشنایی اورژانس و نیروهای امدادی و تقویت سیستم پایش بیماری و حوادث از راهبردهاي نظام سلامت در پدافند غيرعامل است.

تدوین اسناد دانشگاهی در کمیته پدافند غیرعامل باید بر اساس اسناد بالا دستی شامل؛ سند راهبردی پدافند زیستی، شیمياي و هسته‌اي، صورت گيرد.

شرح وظایف کارگروه بهداشت، سلامت و بیولوژیک 
۱- تدوین و ابلاغ طرح جامع مقابله با تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن در حوزه بهداشت،درمان، سلامت و مخصوصا تهدیدات بیولوژیک در سطح استان
۲- طراحی و اتخاذ تدابیر و اقدامات مورد نیاز برای مقابله با تهدیدات بیولوژیک متصور از طرف دشمن در سطح استان مخصوصا استان های مرزی
۳- طراحی و اتخاذ تدابیر و اقدامات مورد نیاز برای حفظ و ارتقاء آمادگی و توانمندی برنامه های بهداشت، درمان و سلامت در زمینه های مختلف در سطح استان
۴- ایجاد هماهنگی بین سازمان های مختلف مرتبط با حوزه سلامت و بهداشت و بیولوژیک برای مقابله بحران های ناشی از تهدیدات و اقدامات نظامي دشمن در سطح استان
۵- سازماندهی و ارتقاء توانمندی تیم های مورد نیاز اضطراری در حوزه های مختلف بهداشت، سلامت، بیولوژیک برای مقابله با تهديدات و اقدامات نظامي دشمن در سطح استان
۶- تدوین دستورالعمل در مورد نیاز برای چگونگی تامین نیازهای آب مردم و مراکز بهداشتی، درمانی و بیولوژيک در شرايط جنگ و تهديدات دشمن
۷- طراحی چگونگی تداوم چرخه خدمات بهداشتی ، درمانی در زمینه های مختلف در مراکز بهداشتی درمانی سطح استان در شرایط تهدیدات مختلف دشمن و اقدامات نظامي
۸- طراحی تمرینات و رزمایش های دوره ای برای حفظ و ارتقاء آمادگی لازم در حوزه بهداشت،سلامت و بیولوژیک
۹- طراحی و هماهنگی لازم برای ایجاد و ظرفیت ها و قابلیت های استان بر اساس دستورالعمل ابلاغی از مراجع بالاتر در بخش دفاع غیر عامل
۱۰-  نظارت بر اجرای دستورالعمل ها و ایجاد آمادگی های لازم برای مقابله با تهدیدات نرم و اقدامات نظامی دشمن

 

امید است با اهتمام همه دستگاهها ومردم هدف اصلی پدافندغیرعامل در بخش بهداشت وسلامت که همانا حفظ جان مردم در برابر مخاطرات باشد محقق گردد.

منابع:

۱- دروس کارشناسی ارشد دانشگاه صنعتی مالک اشتر

۲- دروس کارشناسی ارشد دانشگاه علوم پزشکی بقیةاله

۲- سایت پایداری ملی

۳-وب سایت وزارت بهداشت درمان وآموزش پزشکی 

 


[۱] - کارشناس ارشد پدافند غیرعامل

[۲] -دبیرکارگروه بهداشت،سلامت وبیولوژیک پدافندغیرعامل

۱۳۹۵/۰۷/۱۲


تعداد امتیازات: (0) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (7)
کد خبر: 6768
  • پدافندغیرعامل با رویکرد بهداشت وسلامت

RSS comment feed نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

تنها کاربران ثبت نام کرده مجاز به ارسال نظر می باشند.
اين ماه: 569912                              ديروز: 3001                              امروز: 412

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت برای تبیان خراسان جنوبی (سال 2018) محفوظ می باشد.